Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

برآورد اطلاعاتی آمریکا: جمهوری اسلامی هنوز ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در اختیار دارد

مرتضی اسماعیل‌پور
عکس آرشیوی واقعی موشک بالستیک خرمشهر ۴ در رونمایی مه ۲۰۲۳؛ محمدحسن ظریف‌منش، CC BY 4.0، نه تصویری از استقرار کنونی

متن کامل

ارزیابی تازه‌ای که روزنامه وال‌استریت ژورنال در ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶ به نقل از مقام‌های آمریکایی منتشر کرد، نشان می‌دهد جمهوری اسلامی، با وجود ماه‌ها حمله به زیرساخت‌های نظامی و مراکز تولیدی آن، ممکن است هنوز بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در اختیار داشته باشد. مقام‌های مطلع این عدد را «برآوردی با اطمینان پایین» توصیف کرده‌اند؛ زیرا تعیین شمار موشک‌های آماده شلیک، انبارشده و قابل بازیابی از تأسیسات آسیب‌دیده دشوار است. بااین‌حال، همین گزارش نشان می‌دهد توان تلافی‌جویانه رژیم همچنان در محاسبات واشنگتن درباره احتمال مرحله تازه جنگ جای دارد.

آنچه سند اطلاعاتی نمی‌گوید

این گزارش درباره یک شمارش میدانی قطعی صحبت نمی‌کند. مقام‌های آمریکایی مستندات محرمانه یا فهرست دقیق انواع موشک‌ها را منتشر نکرده‌اند؛ بنابراین نباید کل بازه ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ فروند را به موشک‌های آماده پرتاب، سلاح‌های دوربرد یا موشک‌های بالستیک با برد مشخص تعبیر کرد. تفاوتی تعیین‌کننده میان «داشتن موشک در انبار»، «داشتن سکوی پرتاب سالم»، «دسترسی به شبکه فرماندهی و شناسایی» و «توان اجرای شلیک‌های متوالی» وجود دارد.

وال‌استریت ژورنال تصریح کرده که ارزیابی اطلاعاتی آمریکا از اعتماد پایینی برخوردار است. دلیل آن تنها پنهان‌کاری جمهوری اسلامی نیست؛ خسارت‌های واردشده به تونل‌ها، مراکز ذخیره‌سازی، خطوط تولید و مسیرهای انتقال نیز اندازه‌گیری ظرفیت واقعی را دشوار می‌کند. به گفته منابع این روزنامه، برآوردهای اسرائیلی نیز از باقی‌ماندن بیش از ۱۵۰۰ موشک حکایت دارند، اما این ارقام تأیید علنی و مستقلی از سوی دولت‌ها نیستند.

چگونه توان موشکی پس از حملات بازسازی می‌شود؟

در ۱۰ سپتامبر، رویترز به نقل از گزارش وال‌استریت ژورنال خبر داده بود که جمهوری اسلامی ساخت شمار محدودی موشک را در تأسیسات زیرزمینی با استفاده از قطعات موجود از سر گرفته است. مفهوم این یافته، احیای کامل ظرفیت تولید پیش از جنگ نیست؛ بلکه نشان می‌دهد از بین رفتن بخش‌هایی از زیرساخت صنعتی لزوماً برابر با توقف مطلق مونتاژ یا تعمیر نیست. امکان استفاده از قطعات پیش‌ساخته، تجهیزات پراکنده، انبارهای مخفی و بازیابی بخش‌هایی از تأسیسات آسیب‌دیده در چنین ارزیابی‌هایی اهمیت دارد.

از سوی دیگر، تحریم‌ها و نظارت بر شبکه‌های خرید خارجی می‌توانند سرعت بازسازی را کاهش دهند. پژوهش منتشرشده در مرکز مطالعات صلح و جنگ درباره شبکه‌های پنهان تدارکاتی مرتبط با برنامه موشکی سپاه نشان می‌دهد بازیابی ظرفیت فقط مسئله کارخانه و تجهیزات داخلی نیست، بلکه به دسترسی به مواد و قطعات حساس نیز پیوند دارد. هیچ‌یک از این موارد به‌تنهایی تعداد موشک‌های عملیاتی امروز رژیم را اثبات نمی‌کند.

چرا فاصله ۱۰۰۰ فروندی در برآورد اهمیت دارد؟

اختلاف میان حد پایین و بالای برآورد، صرفاً خطای آماری کوچک نیست. برای طراحان دفاع منطقه‌ای، برآورد تعداد موج‌های احتمالی حمله، حجم رهگیرهای مورد نیاز، مدت زمان حفظ پوشش پدافندی و احتمال شلیک‌های پراکنده در نقاط مختلف باید با سناریوهای متعدد انجام شود. ممکن است بخشی از سلاح‌ها به دلیل نبود سکو، شرایط نگهداری یا انهدام زنجیره ارتباطی امکان استفاده فوری نداشته باشند. در مقابل، حتی یک زرادخانه کوچک‌تر نیز اگر به صورت محدود و در بازه زمانی طولانی به کار گرفته شود، می‌تواند هزینه حفاظت از پایگاه‌ها و مسیرهای دریایی را افزایش دهد.

به همین دلیل، اتکا به بالاترین عدد برای اعلام آمادگی جنگی جمهوری اسلامی به اندازه اتکا به پایین‌ترین عدد برای نتیجه‌گیری درباره پایان خطر گمراه‌کننده است. ارزیابی راهبردی دقیق باید میان موجودی اسمی، نرخ پرتاب، کیفیت هدف‌گیری، امکان بازسازی و آمادگی سامانه‌های دفاعی تفکیک کند.

آزمون پدافند آمریکا و اسرائیل

اگر جمهوری اسلامی بخواهد حملات موشکی و پهپادی را در امتداد جبهه‌های مختلف از سر بگیرد، صرف شمار مهمات معیار تعیین‌کننده نخواهد بود. پدافند چندلایه آمریکا و اسرائیل از رهگیرهای گوناگون برای تهدیدهای متفاوت استفاده می‌کند و در برابر، تاکتیک ترکیب پهپادهای ارزان‌تر با موشک‌ها می‌تواند بار عملیاتی بیشتری بر دفاع تحمیل کند. چنین روشی به معنی تضمین عبور موشک از پدافند نیست؛ موفقیت آن به کشف زودهنگام، هماهنگی شبکه‌های راداری و قابلیت شلیک پی‌درپی مهاجم وابسته است.

خبر ارسال سامانه‌ها و موشک‌های پاتریوت بیشتر به اسرائیل و تحلیل پیشین سایت درباره ذخایر رهگیر آمریکا در همین چارچوب معنا پیدا می‌کنند. تقویت دفاع موشکی نشانه آمادگی در برابر یک سناریوی تهدید است، اما تاریخ و قطعیت آغاز عملیات تهاجمی را ثابت نمی‌کند. این تفکیک برای گزارش مسئولانه از وضعیت پیش از هر بحران تازه ضروری است.

ارتباط با بازگشت گزینه حملات گسترده

خبر باقی‌ماندن موشک‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که آمریکا و اسرائیل درباره اهداف و پیامدهای حملات احتمالی آینده گفت‌وگو می‌کنند. گزارش‌های ۱۹ نوامبر آکسیوس و دیگر رسانه‌ها نشان می‌دهد کاخ سفید از نهادهای نظامی و اطلاعاتی خواسته سناریوهای پاسخ جمهوری اسلامی به گزینه‌های حمله را ارزیابی کنند. در عین حال، دونالد ترامپ گفته برای تصمیم درباره اقدام تازه شتاب نمی‌کند و مذاکره و فشار اقتصادی همچنان در دستور کار قرار دارند.

بنابراین، از یک‌سو نباید رقم ۲۵۰۰ فروند را به معنای توان جمهوری اسلامی برای شکست آمریکا یا اسرائیل دانست؛ از سوی دیگر، ادعای نابودی کامل ظرفیت موشکی رژیم نیز با اطلاعات گزارش‌شده سازگار نیست. همین شکاف میان تخریب سنگین و بقای توان محدود تلافی‌جویانه، می‌تواند بر انتخاب اهداف، مقیاس عملیات و آمادگی کشورهایی مانند بحرین، کویت و عربستان سعودی اثر بگذارد.

تحلیل راهبردی؛ مهار ظرفیت باقی‌مانده یا تکرار جنگ فرسایشی؟

از منظر مرکز مطالعات صلح و جنگ، این برآورد در درجه اول اهمیت «دوام تهدید» را برجسته می‌کند. جمهوری اسلامی ممکن است با حفظ بخشی از سلاح‌ها و امکان شلیک پراکنده، تلاش کند هزینه حضور نظامی آمریکا در منطقه را بالا ببرد و دولت‌های همسایه را از همراهی با فشار واشنگتن منصرف کند. اما تداوم چنین رفتاری ممکن است در طرف مقابل، حمایت از محدود کردن جدی‌تر توان موشکی و مراکز تدارکاتی رژیم را تقویت کند. تحقق هر یک از این دو پیامد به تصمیم‌های سیاسی و شواهد میدانی آینده بستگی دارد.

برای تحلیل احتمال گسترش جنگ، باید ارزیابی موجودی را کنار چند شاخص دیگر گذاشت: استمرار حملات به پایگاه‌های آمریکا، وضعیت امنیت تردد در خلیج فارس، تلاش‌ها برای بازسازی تأسیسات تولید موشک، سرعت تأمین رهگیرهای متحدان واشنگتن و مواضع میانجی‌های منطقه‌ای. گزارش پیشین سایت درباره نظارت سنتکام بر انتقال محموله‌های دریایی یکی دیگر از ابعاد فشار غیرمستقیم بر توان لجستیکی رژیم را نشان می‌دهد.

نتیجه: برآورد ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک، هشداری درباره باقی‌ماندن ظرفیت تهدیدآفرین جمهوری اسلامی است، نه اثبات تعداد موشک‌های آماده شلیک. آسیب‌های جنگ، محدودیت تولید و فشار بر شبکه‌های تدارکاتی را باید در کنار توان احتمالی ذخیره‌شده سنجید. از نگاه راهبردی، خطر اصلی در ترکیب یک ظرفیت باقی‌مانده با تصمیم سیاسی برای تشدید حملات است؛ عاملی که می‌تواند با وجود تخریب گسترده قبلی، محاسبات آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه را همچنان در حالت آماده‌باش نگه دارد.

منابع و ارجاعات

وال‌استریت ژورنال، الکساندر وارد و آنات پلد، گزارش برآورد اطلاعاتی آمریکا، ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، گزارش درباره تولید محدود موشک با قطعات موجود؛ آکسیوس، باراک راوید، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، سناریوهای حمله و ارزیابی پاسخ جمهوری اسلامی.

تصویر شاخص: نمایش واقعی موشک خرمشهر ۴ در مراسم رونمایی سال ۲۰۲۳؛ عکاس محمدحسن ظریف‌منش، مجوز CC BY 4.0، منبع ویکی‌مدیا کامنز. تصویر آرشیوی است و نمونه‌ای از موجودی یا آرایش تسلیحاتی نوامبر ۲۰۲۶ را نشان نمی‌دهد.