آیا کاهش ذخایر رهگیرهای موشکی آمریکا میتواند دور بعدی عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی را متوقف کند؟ گزارش تازه مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا (CSIS) که ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، پاسخی دووجهی ارائه میکند: ایالات متحده هنوز برای رویارویی دوباره با جمهوری اسلامی مهمات کافی دارد، اما مصرف گسترده موشکهای دفاعی و ضربتی در ماههای جنگ، بخشی از آمادگی واشنگتن برای بحرانهای بزرگتر، بهویژه در شرق آسیا، را تحت فشار گذاشته است. این تمایز اهمیت دارد؛ زیرا کاهش ذخایر نظامی را نمیتوان به معنای کنار گذاشتن گزینه حمله تفسیر کرد.
مارک اف. کانسیان و کریس اچ. پارک در پژوهش CSIS با عنوان «بهروزرسانی ذخایر مهمات در شرایط خطر تجدید جنگ» محاسبه کردهاند که از عملیات ۳۹روزه تا آتشبس ۸ آوریل و اقدامات پس از آن، حدود یکسوم تا دوسوم موجودی پیش از جنگِ چند گروه کلیدی مهمات آمریکا مصرف شده است. برآوردهای آنها متکی به اطلاعات عمومی، بودجه و دادههای تولید است و نباید با آمار رسمی و دقیق انبارهای محرمانه پنتاگون یکسان تلقی شود.
پاتریوت و تاد؛ فرسایش پرهزینه سپر دفاعی آمریکا
مهمترین هشدار گزارش درباره موشکهای رهگیر است؛ تسلیحاتی که برای مقابله با موشکهای بالستیک پرسرعت، جایگزین ارزان و فراوان ندارند. نویسندگان برآورد میکنند نزدیک به دوسوم موجودی اولیه رهگیرهای پاتریوت آمریکا در حدود ۹ ماه گذشته علیه موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی مصرف شده است. سهم مصرفشده از رهگیرهای سامانه تاد (THAAD) نیز در حدود نصف موجودی پیش از جنگ برآورد میشود. تفاوت این دو سامانه در ارتفاع و گستره دفاعی است و کاهش همزمان آنها، مسئله دفاع از پایگاههای نظامی آمریکا و شرکای منطقهای را پیچیدهتر میکند.
با این حال، عدد مصرفشده به تنهایی درباره نتیجه نبرد آینده چیزی نمیگوید. نوع تهدید، مکان استقرار آتشبارها، نرخ حملات، امکان هشدار زودهنگام و توان نابودی سکوی پرتاب پیش از شلیک نیز در محاسبه فرماندهان نقش دارند. به بیان دیگر، فرسایش رهگیرها هزینه جنگ را بالا میبرد، اما لزوماً توان اجرای عملیات هوایی یا حملات محدود علیه مراکز نظامی رژیم را از میان نمیبرد.
پنتاگون میتواند حمله کند؛ بازسازی زرادخانه زمان میخواهد
نتیجهگیری اصلی CSIS روشن است: آمریکا برای یک دور دیگر تقابل نظامی با جمهوری اسلامی ظرفیت کافی دارد؛ نگرانی عمده زمانی آشکار میشود که واشنگتن ناچار باشد همزمان برای سناریوی جنگ با یک قدرت بزرگ، بهویژه چین، آماده بماند. در چنین شرایطی هر رهگیر پاتریوت یا موشک دوربردی که در خاورمیانه مصرف شود، بخشی از ذخایر قابلاختصاص به جبهه دیگر را کاهش میدهد.
این موضوع فقط بحث بودجه نیست. بر اساس گزارش CSIS، از زمان تصویب اعتبار تا تحویل بسیاری از مهمات تازه حدود دو تا چهار سال زمان لازم است. افزایش سفارش بهمعنای ظاهر شدن فوری موشک در انبار نیست؛ کارخانهها باید ظرفیت تولید، زنجیره تأمین قطعات، نیروی متخصص و تجهیزات آزمون را گسترش دهند. همزمان نیاز اوکراین و کشورهای دارنده پاتریوت، رقابت برای تحویل رهگیرهای جدید را تشدید کرده است.
لاکهد مارتین هدف افزایش تولید سالانه رهگیرهای پاتریوت از حدود ۶۰۰ به ۲۰۰۰ فروند را اعلام کرده و برنامهای برای چندبرابر شدن ظرفیت تولید رهگیرهای تاد نیز در جریان است. این ارقام هدف ظرفیت تولید هستند، نه تضمین تحویل همین تعداد در کوتاهمدت. توافقهای صنعتی گزارششده از سوی رویترز نشان میدهند پنتاگون برای حل مشکل اقدام کرده، اما فاصله بین تصمیم صنعتی و اثر عملیاتی همچنان قابل توجه است.
تفاوت جنگ فرسایشی و عملیات ضربتی؛ چرا روز پنجم مهم بود؟
نکته راهبردی دیگر گزارش، تغییر ترکیب مهمات در عملیات «خشم حماسی» است. تحلیلگران CSIS میگویند از حدود روز پنجم عملیات، آمریکا به مرحلهای رسید که در برخی مأموریتها میتوانست مهمات کوتاهبردتر و کمهزینهتر را جایگزین بخشی از تسلیحات بسیار گرانقیمت دوربرد کند. این تغییر زمانی معنا پیدا میکند که تهدید پدافند و شرایط دسترسی هوایی اجازه نزدیک شدن هواگردها را بدهد.
از نگاه راهبردی، این تحول برای جمهوری اسلامی پیام ناخوشایندی دارد: اتکای صرف به این فرض که آمریکا با مصرف موشکهای گرانقیمت ناچار به توقف خواهد شد، محاسبهای ناقص است. اگر واشنگتن بتواند به برتری هوایی مؤثر دست یابد و اهداف نظامی را با مهمات کمهزینهتر مورد حمله قرار دهد، رابطه هزینه و تداوم عملیات تغییر میکند. با وجود این، تعمیم تجربه یک مرحله از جنگ به تمام مراحل آینده قطعی نیست؛ دفاع هوایی، پراکندگی اهداف، تهدید نیروهای آمریکایی و واکنش منطقهای همچنان متغیرهای تعیینکنندهاند.
از هشدار سیاسی تا تبادل آتش واقعی در منطقه
تأمل درباره دور بعدی جنگ صرفاً فرضی نیست. رویترز در ۱۷ نوامبر گزارش داد که جنگندههای آمریکایی یک محل پرتاب موشک در جزیره قشم را هدف قرار دادهاند؛ مقام نظامی آمریکایی این اقدام را پاسخی به تهدیدها علیه نیروها و تجهیزات آمریکا توصیف کرد. رویترز همچنین از حمله متقابل جمهوری اسلامی به اهداف مرتبط با آمریکا در کویت و تلاشهای دیپلماتیک برای مهار بحران گزارش داده است. سطح و دامنه این عملیات محدود با یک کارزار هوایی گسترده متفاوت است، اما نشان میدهد مسیر تشدید تنش، حتی همزمان با میانجیگری، همچنان باز مانده است.
در همین چارچوب، گزارش پیشین درباره گلوگاه تولید پاتریوت بُعد صنعتی مشکل رهگیرها را بررسی کرده بود و تحلیل تحریمها و محاصره اقتصادی جمهوری اسلامی به فشار همزمان اقتصادی پرداخته است. کنار هم قرار دادن این دو محور با پژوهش جدید CSIS، نشان میدهد تصمیم واشنگتن درباره تشدید یا محدود کردن حملات فقط به موجودی موشک وابسته نیست؛ ارزیابی آسیبپذیری رژیم، هزینه دفاع از نیروهای آمریکایی و امکان دستیابی به اهداف سیاسی نیز در تصمیم اثر دارد.
ارزیابی راهبردی؛ کمبود مهمات به معنای پایان گزینه نظامی نیست
مهمترین خطای تحلیلی آن است که فرسایش ذخایر رهگیرهای آمریکا را با ناتوانی این کشور در ادامه فشار نظامی برابر بدانیم. پژوهش CSIS چنین نتیجهای ندارد. برعکس، نویسندگان ضمن هشدار درباره پیامدهای بلندمدت برای بازدارندگی در برابر چین، ظرفیت آمریکا برای ازسرگیری عملیات علیه جمهوری اسلامی را کافی ارزیابی میکنند. این نتیجه، بهویژه در شرایط افزایش درگیریهای موضعی و تداوم فشار اقتصادی، با فرض کنار گذاشته شدن گزینه نظامی سازگار نیست.
در عین حال، توانایی عملیاتی الزاماً به معنای تصمیم قطعی برای حمله گسترده یا تعیین زمان آن نیست. دولت آمریکا میتواند از همین توان بهعنوان ابزار فشار در مذاکرات استفاده کند؛ یا در صورت حملات جدید و شکست مسیر سیاسی، دامنه عملیات را گسترش دهد. نشانههای مهم برای ارزیابی مرحله بعد، تغییر مأموریت نیروها، شدت حملات به پایگاههای آمریکا، میزان مصرف رهگیرها، گسترش تحریم و محاصره و مواضع رسمی واشنگتن و اسرائیل هستند.
در جمعبندی، گزارش تخصصی CSIS از دو واقعیت همزمان پرده برمیدارد: نظام دفاع موشکی آمریکا بهای سنگینی برای مقابله با حملات جمهوری اسلامی پرداخته و ترمیم آن زمانبر است، اما این فشار هنوز به معنای بسته شدن مسیر نظامی واشنگتن نیست. روند تنشهای میدانی میتواند احتمال یک مرحله شدیدتر از رویارویی را بالا ببرد؛ قضاوت درباره قطعی بودن چنین مرحلهای، با این حال، نیازمند شواهد بیشتر است.
منابع: CSIS، گزارش مارک اف. کانسیان و کریس اچ. پارک، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، توافق افزایش تولید قطعات پاتریوت و تاد، ۳ اوت ۲۰۲۶؛ رویترز، حمله آمریکا به محل پرتاب موشک در قشم، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶. تصویر شاخص: بارگیری مهمات سامانه پاتریوت در خاورمیانه، ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ارتش آمریکا / DVIDS، تصویر با وضعیت مالکیت عمومی.
مرتضی اسماعیلپور
