اوایل امسال، یک مقام ارشد پنتاگون با فروشندهای در عمق زنجیره تأمین یکی از سازندگان بزرگ موشک آمریکا جلسهای فوری گذاشت. موضوع: ریون.
ماده مورد بحث، پارچه سبک پیراهن هاوایی نبود؛ نسخه کربنیشدهای بود که دمای هزاران درجه را تحمل میکند و برای ساخت رهگیرهای پیشرفته پاتریوت حیاتی است. فقط یک محصول ریون از این نوع برای پیشرفتهترین موشکهای پاتریوت تأیید شده و از کارخانه کانزاسی یک تأمینکننده واحد، «پارک اروسپیس»، میآید. با کوچکشدن ذخایر پاتریوت، مقام پنتاگون پارک را برای ریون بیشتر زیر فشار گذاشت تا تولید موشک بالا برود. زود روشن شد دست شرکت بسته است.
مشکل نه در کانزاس، که هزاران مایل آنسوتر، نزدیک تاکستانهای بوردو در فرانسه بود. آنجا تأمینکننده پارک، «آریانگروپ» (سازنده موشکهای فضایی و بالستیک)، پارچه ریون کربنیشده را تولید میکند و برای فرآوری بیشتر به پارک میفرستد. آریان روشن کرده بود عرضه محدود است. مدیرعامل پارک، برایان شور، مطمئن بود فشار بر آریان جواب نمیدهد: «آنها یک شرکت فرانسویاند. نمیشود زورشان گفت. فقط تعطیل میکنند.»
نبرد بر سر ریون کافی برای پاتریوت، نماد چالشهای آمریکا در افزایش سریع تولید مهمات حیاتی است. زنجیرههای تأمین پر از گلوگاهاند؛ یک یا دو قطعه از تأمینکنندگانی چند لایه پایینتر میتواند کل کار را متوقف کند و این محصولات اغلب از خارج آمریکا و از شبکههای پیچیده شرکتی میآیند، بیآنکه جایگزین آمریکایی آمادهای داشته باشند. بازسازی این پایگاه صنعتی شکننده برای نرخهای رکوردی تولید، کاری عظیم است: صدها پیمانکار فرعی باید همزمان شتاب بگیرند، کارخانهها را گسترش دهند یا از صفر بسازند؛ و یافتن مواد جایگزین و گذراندنشان از آزمونهای سختگیرانه، فرایندی طولانی و پرهزینه است.
این شلشدن از کجا آمد؟ پس از فروپاشی اتحاد شوروی، سیاستگذاران آمریکایی دنبال «سود صلح» رفتند و در سه دهه، شمار پیمانکاران اصلی هوافضا و دفاع از ۵۱ شرکت به فقط پنج شرکت رسید. شبکههای تأمینکننده متراکم آنها کوچک شد و در دهه پیش از گزارش پنتاگون در سال ۲۰۲۲، شمار کسبوکارهای کوچک پایگاه صنعتی دفاعی آمریکا ۴۰ درصد کم شد. دادههای ماه مارس یک شرکت نرمافزار دفاعی نشان میدهد بیش از ۷۰ درصد تأمینکنندگان رده دوم تازهترین نسل موشکهای پاتریوت (PAC-3)، همزمان تأمینکننده «تاد» هم هستند؛ همپوشانی در رده سوم حادتر است. یعنی شکست در یک تأمینکننده میتواند در چند سلاح آبشاری اثر بگذارد.
پنتاگون اکنون برای وارونهکردن این عقبنشینی دههها در تقلاست. این وزارتخانه قراردادی هفتساله با لاکهید مارتین (سازنده پیشرفتهترین موشک پاتریوت) و قراردادی دیگر با التریهریس (سازنده موتورهای موشک جامد آنها) برای شتابدادن به تولید بسته و مستقیم با تأمینکنندگان رده سوم و چهارم تماس میگیرد تا گلوگاههای پنهان را باز کند. پنتاگون گفته «پیوسته روی تابآوری زنجیره تأمین و تأیید تأمینکنندگان تازه کار میکند» و التریهریس گفته مطمئن است مواد لازم برای تولید در مقادیر مورد نیاز را دستکم تا پایان قرارداد هفتساله حفظ میکند و در مسیر تأیید منبع دوم ریون است، بیآنکه بگوید چقدر طول میکشد.
خود موشک، ماشینی پیچیده است. رهگیر PAC-3 از نوع اصابت مستقیم است؛ یعنی به هدف ورودی (مثلاً موشک بالستیک) میکوبد و نابودش میکند. بر اساس برآورد مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، تا پایان ژوئیه آمریکا موجودی از پیش کشیدهشدهاش را بهسرعت سوزانده بود و این ذخیره نسبت به پیش از آغاز جنگ با جمهوری اسلامی در فوریه، حدود ۶۵ درصد کوچکتر شده بود. هر رهگیر مدل تازه و پیشرفته PAC-3 حدود ۴ میلیون دلار قیمت دارد، ساختش تقریباً دو سال طول میکشد و صدها قطعه میخواهد. لاکهید رهگیر را میسازد، اما برای جستوجوگرهای دماغه به بوئینگ و برای موتور موشک جامد دوپالس به التریهریس متکی است.
ریونِ مدل پیشرفته PAC-3 زندگیاش را از رشتههای الیاف در کارخانهای در جمهوری چک (متعلق به یک گروه شیمیایی تایلندی) آغاز میکند؛ نخ به فرانسه میرود و بافته میشود؛ آریانگروپ (سرمایهگذاری مشترک ایرباس و سفران) آن را نزدیک بوردو کربنی میکند و رولهای سیاه «رایکرب» را به پارک، تنها توزیعکنندهاش در آمریکای شمالی، میفروشد. پارک ماده را در تأسیسات کنترلشده نیوتن کانزاس با رزین سفارشی میپوشاند و به التریهریس میفرستد تا در نازل موتورهای موشک جامد کارخانه پاتریوت لاکهید لایهچینی شود. هر نقص ریزی در موتور موشک جامد میتواند رهگیر را از مسیر منحرف کند؛ پس هر قطعه باید فرایند تأیید سختی را بگذراند. شور گفت: «آزمایش زیادی در کار است. ممکن است دو سال در مسیری پیش بروی، همهچیز خوب به نظر برسد، بعد در آخرین آزمون شکست بخورد و برگردی سر خانه اول.»
ریون موشکی سابقهای طولانی دارد. محققان در سال ۱۹۵۸ کشف کردند همین ریون، وقتی آرام در خلأ پخته شود، به الیاف کربنی بدل میشود که در برابر حرارت شدید مقاومت میکند و در دمای بالای ۵ هزار درجه فارنهایت از موتور محافظت میکند. در بیشتر دوران جنگ سرد، تنها تولیدکننده ریون هوافضایی آمریکای شمالی کارخانهای در ویرجینیا بود که در سال ۱۹۸۹ به دلیل تخلیه مواد شیمیایی خطرناک بسته شد. جانشین آن در تنسی نیز در سال ۱۹۹۸ تولید را متوقف کرد. با تهکشیدن ذخیره در میانه دهه ۲۰۰۰، پنتاگون ناچار به خارج نگاه کرد: محصول شرکت فرانسوی اسنکما (بعدها بخشی از آریانگروپ) در آزمونها همسطح یا بهتر از ریون آمریکایی شد و نسخه رزینپوش آن در سال ۲۰۰۵ برای نازلهای پاتریوت تأیید شد.
بعد جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ تقاضا را منفجر کرد و جنگ با جمهوری اسلامی موجودیها را تخلیه کرد. پنتاگون برای نمایش تعهدش به قراردادهای چندساله روی آورد و به لاکهید سفارش داد تولید مدل پیشرفته PAC-3 را تا پایان ۲۰۳۰ به حدود ۲ هزار فروند در سال (بیش از سه برابر) برساند. اما ساعت منتظر نمیماند. پارک ۵ میلیون دلار پیشپرداخت داده تا خط تولید تازه آریان در فرانسه راه بیفتد؛ خطی که از سال ۲۰۲۸ آغاز میشود و خروجیاش از تقاضای آمریکا بسیار کمتر خواهد بود. آریان همچنین توافق اولیهای برای ساخت کارخانه در آمریکا با پیشپرداخت وعدهشده ۲۵ میلیون دلاری پارک امضا کرده که اگر همهچیز طبق برنامه پیش برود حدود ۲۰۳۰ گشوده میشود. شور گفت: «مشکل بزرگ این است که هیچکس نمیخواهد سه سال و نیم صبر کند.»
منبع دوم اروپا هم وضع بهتری ندارد. «انکا» در آلمان برای مدل پیشرفته PAC-3 تأیید نشده و کسبوکار اصلیاش (ریون برای پوشاک) پس از همهگیری ضربه خورد. پنتاگون با خرید عمده بیش از ۴۷۰ هزار پوند پارچه در دو سال، تعطیلی کارخانه را به تعویق انداخت، اما مدیر واردکننده آمریکاییاش میگوید: «در وضعیت فعلی، پایانی در کار است، حوالی سال ۲۰۲۸.» مقامهای دفاعی همزمان تولید ریون هوافضایی در داخل آمریکا با استانداردهای زیستمحیطی را تشویق میکنند و پارک با التریهریس در حال آزمودن منابع جایگزین بهعنوان «پرکننده شکاف» است، اما هنوز هیچکدام از خط پایان نگذشتهاند. شور جمعبندی کرد: «حتی با این پرکنندهها هم چالش خواهد بود.»
توضیح: نازل موتور موشک جامد، جایی است که گازهای چند هزار درجهای از آن میگذرند؛ لایه ریون کربنیشده مانند سپری فرسایشی، ذرهذره میسوزد تا موتور ذوب نشود. بدون این پارچه، خط تولید مهمترین رهگیر دفاع موشکی آمریکا و متحدانش متوقف میشود.
تحلیل: این گزارش آینه تمامنمای جنگ فرسایشی است: آمریکا در میدان، با محاصره و پدافند، رژیم را زیر فشار نگه داشته، اما نبرد دوم در کارخانههاست و آنجا یک رول پارچه فرانسوی میتواند نرخ آتش را تعیین کند. واشینگتن درس را گرفته و با قراردادهای هفتساله و سهبرابرکردن هدف تولید PAC-3 پاسخ داده است؛ اما تا خطهای تازه در ۲۰۲۸ و ۲۰۳۰ راه نیفتند، هر ماه جنگ یعنی موجودی کمتر. برای تهران هم پیام روشن است: زمان دیگر به نفع رژیم کار نمیکند، چون ماشین صنعتی آمریکا تازه در حال گرمشدن است.
منبع: والاستریت ژورنال
