Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

فوری

تحریم‌های آمریکا و محاصره اقتصادی جمهوری اسلامی؛ فشار مالی چگونه به اهرم جنگ تبدیل می‌شود؟

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

تشدید تحریم‌های آمریکا علیه جمهوری اسلامی دیگر صرفاً به محدود کردن درآمدهای نفتی خلاصه نمی‌شود. هم‌زمانی فشار مالی، محاصره دریایی، محدودیت شبکه‌های بانکی و حملات محدود نظامی، تصویری از راهبردی چندلایه ایجاد کرده که هدف آن تضعیف منابع قدرت رژیم و افزایش هزینه ادامه تقابل است. گزارش تازه سرویس پژوهش کنگره آمریکا درباره تحریم‌ها و بررسی تحلیلی رویترز از بن‌بست جنگ، دو وجه مهم این معادله را روشن می‌کنند.

تحریم‌ها از ابزار مذاکره به جزء ثابت راهبرد فشار

سرویس پژوهش کنگره آمریکا (CRS) در گزارش سوم نوامبر ۲۰۲۶ توضیح می‌دهد که پس از فروپاشی تفاهم ژوئن و ازسرگیری درگیری‌ها، دولت ترامپ در ماه اوت کارزار «طرد اقتصادی» را برای قطع مسیرهای تأمین مالی جمهوری اسلامی اعلام کرد. به روایت این گزارش، دامنه اقدامات آمریکا از مقام‌های حکومتی و ناوگان پنهان انتقال نفت فراتر رفته و شرکت‌های هواپیمایی، ارائه‌دهندگان خدمات خارجی، بانک‌های خارجی و برخی بسترهای بزرگ مبادله دارایی دیجیتال را نیز دربر گرفته است.

اهمیت راهبردی این گسترش در آن است که هر حلقه زنجیره صادرات، دریافت پول، بیمه، حمل‌ونقل و تبدیل ارز می‌تواند به نقطه آسیب‌پذیری تبدیل شود. در چنین ساختاری، حتی زمانی که صادرات به‌طور کامل متوقف نمی‌شود، هزینه پنهان‌سازی مبادلات و خطر قطع همکاری واسطه‌ها بالا می‌رود. این فشار لزوماً به معنای فروپاشی فوری اقتصاد رژیم نیست؛ اما ظرفیت برنامه‌ریزی مالی بلندمدت، خرید تجهیزات و تأمین شبکه‌های بیرونی آن را محدود می‌کند.

معادله زمان؛ واشینگتن و تهران هر دو منتظر تغییر محاسبات طرف مقابل

رویترز در گزارشی به قلم سامیه نخّول و جان آیریش در ۱۷ نوامبر از بن‌بستی نوشته است که در آن دو طرف تصور می‌کنند گذشت زمان به سودشان خواهد بود. این گزارش می‌گوید واشینگتن به‌جای آغاز فوری یک کارزار بمباران گسترده‌تر، بر محاصره دریایی و فشار اقتصادی تکیه کرده است؛ در مقابل، منابع و مقام‌های مورد استناد رویترز نسبت به بازگشت درگیری پیش از حصول راه‌حل دیپلماتیک هشدار می‌دهند.

این توصیف را نباید معادل پایان خطر جنگ دانست. از دید تحلیلی، بن‌بست زمانی خطرناک‌تر می‌شود که هیچ‌یک از طرفین راه عقب‌نشینی کم‌هزینه‌ای نبیند. تداوم حملات محدود، تشدید محدودیت‌های کشتیرانی و بیم تلافی علیه زیرساخت‌های انرژی می‌تواند یک حادثه محدود را به بحرانی بزرگ‌تر تبدیل کند. بااین‌حال، تبدیل چنین احتمالی به پیش‌بینی قطعی درباره زمان و ابعاد جنگ، مستلزم شواهد مستقل بیشتری است.

سه سطح فشار بر ساختار جمهوری اسلامی

نخست، سطح مالی: هدف قرار دادن بانک‌ها، کانال‌های انتقال پول و فروش نفت، منابع در دسترس حاکمیت را تحت فشار قرار می‌دهد. دوم، سطح لجستیکی: محدودیت حمل‌ونقل و بیمه دریایی، انتقال کالا و درآمد را دشوارتر می‌کند. سوم، سطح نظامی و بازدارندگی: حضور و عملیات نیروهای آمریکایی می‌تواند هزینه تلاش برای عبور از خطوط قرمز واشینگتن را افزایش دهد. اثر این سه سطح وقتی بیشتر می‌شود که هم‌زمان به اجرا درآیند؛ اما درباره میزان موفقیت هریک باید با داده‌های واقعی داوری کرد.

گزارش CRS همچنین یادآوری می‌کند که جمهوری اسلامی برای کاهش آثار تحریم به روابط اقتصادی و امنیتی با چین و روسیه اتکا کرده و همچنان برخی برنامه‌های موشکی و فعالیت‌های منطقه‌ای را دنبال کرده است. این نکته نشان می‌دهد تحریم به‌تنهایی ابزار تضمین‌شده تغییر رفتار نیست. در مقابل، تداوم اتکا به مسیرهای محدود و پرریسک می‌تواند رژیم را در برابر فشارهای بعدی آسیب‌پذیرتر سازد.

پیامد راهبردی؛ فاصله میان فرسایش و رویارویی

برداشت راهبردی این است که ایالات متحده در حال استفاده از زمان برای فرسایش ظرفیت‌های اقتصادی جمهوری اسلامی است، بی‌آنکه ضرورتاً گزینه اقدام نظامی گسترده را از دستور کار حذف کرده باشد. انتخاب میان تشدید محاصره، عملیات محدود، مذاکره یا حمله وسیع به عوامل متعددی وابسته است: رفتار نیروهای رژیم، امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز، موضع اسرائیل، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های منطقه و ارزیابی هزینه‌های جنگ برای آمریکا.

برای جمهوری اسلامی، خطر اصلی آن است که تشدید فشار اقتصادی و نظامی به‌تدریج حاشیه مانور را محدود کند. برای آمریکا نیز مسئله فقط وارد کردن هزینه بیشتر نیست؛ بلکه تبدیل فشار به نتیجه سیاسی قابل سنجش است. بنابراین نشانه‌های افزایش تنش جدی‌اند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی زمان وقوع یک عملیات گسترده را اثبات نمی‌کنند. مهم‌ترین شاخص‌های آینده، تصمیم‌های عملی پنتاگون، تغییر آرایش نیروها، تحریم‌های شبکه‌ای تازه و واکنش‌های میدانی رژیم خواهند بود.

منابع: سرویس پژوهش کنگره آمریکا، «تحریم‌های آمریکا علیه جمهوری اسلامی: پیشینه و بستر سیاسی»، ۳ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، سامیه نخّول و جان آیریش، «شرط‌بندی واشینگتن و تهران بر زمان»، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶.

مرتضی اسماعیل‌پور