Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

درس حملات جمهوری اسلامی به رادارهای آمریکا؛ گذار به شبکه پدافند پراکنده

مرتضی اسماعیل‌پور
تصویر آرشیوی رسمی ارتش آمریکا از رادار میدانی AN/MPQ-64A3 Sentinel در محیط بیابانی، تصویری نمونه از دفاع هوایی متحرک نه سامانه cxMHR

متن کامل

لید خبری، در حالی که حملات پهپادی و موشکی جمهوری اسلامی آسیب‌پذیری رادارهای بزرگ و مراکز هشدار زودهنگام آمریکا در خاورمیانه را آشکار کرده، صنعت دفاعی ایالات متحده بر رادارهای تاکتیکیِ متحرک، پرتعداد و متصل به شبکه فرماندهی تأکید بیشتری می‌کند. مصاحبه تازه ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ با مدیر شرکت Leonardo DRS RADA و معرفی رادار جدید این شرکت، به‌خودی‌خود به معنی دگرگونی کامل سامانه دفاعی آمریکا نیست، اما یکی از پاسخ‌های صنعتی به تجربه پرهزینه جنگ با جمهوری اسلامی را روشن می‌کند.

ریشه بحث: حمله به حسگرها، نه فقط به هواپیماها

در عملیات هوایی، رادارها و سامانه‌های ارتباطی زیرساخت نامرئی برتری نظامی هستند. جنگنده‌ها، هواپیماهای سوخت‌رسان و موشک‌های رهگیر بدون تصویر قابل اعتماد از آسمان و پیوند مداوم فرماندهی، بخشی از کارایی خود را از دست می‌دهند. حمله به این زیرساخت‌ها می‌تواند از نظر نظامی ارزشی بیش از تخریب یک ساختمان کم‌اهمیت داشته باشد؛ زیرا مسیر تصمیم‌گیری و زمان هشدار را مختل می‌کند.

آسوشیتدپرس در گزارشی تحقیقی منتشرشده در اواخر اکتبر ۲۰۲۶، بر پایه تصاویر ماهواره‌ای و گفت‌وگو با مقام‌ها، نتیجه گرفت که نیروهای جمهوری اسلامی و گروه‌های همسو در طول جنگ، ابتدا تأسیسات هشدار زودهنگام و پدافند هوایی آمریکا و سپس هواگردها، انبارها، مراکز ارتباطی و ساختمان‌های پشتیبانی را هدف گرفتند. در این ارزیابی، تا پایان اوت بیش از ۱۱۵ حمله منجر به آسیب به سازه‌ها در ۲۶ پایگاه یا مجموعه نظامی آمریکا در خاورمیانه شناسایی شده بود. این عدد مربوط به دامنه و روش بررسی آن رسانه است، نه شمار رسمیِ نهایی همه عملیات‌ها.

روزنامه تخصصی Defense News نیز در اول آوریل با استناد به تصاویر ماهواره‌ای و کارشناسان، آسیب واردشده به مجموعه راداری AN/FPS-132 در قطر و رادار AN/TPY-2 مرتبط با سامانه تاد در اردن را تشریح کرده بود. قرارداد خرید رادار بزرگ قطر در سال ۲۰۱۳ ارزشی حدود ۱٫۱ میلیارد دلار داشت؛ این رقم به‌تنهایی معادل هزینه تعمیر یا ارزش دقیق قطعات آسیب‌دیده در سال ۲۰۲۶ نیست. در گزارش‌های مستقل، آسیب‌دیدگی و تخریب تجهیزات مختلف یکسان گزارش نشده است و نباید همه سامانه‌های هدف‌گرفته‌شده را نابودشده فرض کرد.

حادثه تازه بحرین و مرز میان ادعا و نتیجه تأییدشده

در ۱۷ نوامبر رویترز گزارش داد سپاه پاسداران مدعی حمله پهپادی به رادار آمریکایی در پایگاه شیخ عیسی بحرین شده است. در مقابل، مقام‌های بحرین و فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کردند پهپادها رهگیری شده‌اند و حمله آسیبی به تجهیزات آمریکایی یا نیروهای این کشور وارد نکرده است. بنابراین ادعای هدف‌گرفتن رادار با اثبات اصابت موفق تفاوت دارد. با وجود این، تداوم انتخاب رادارهای آمریکایی به‌عنوان هدف اعلامی نشان می‌دهد تمرکز بر شبکه کشف و هشدار همچنان در محاسبات سپاه جای دارد.

این منطق برای هر دو طرف اهمیت راهبردی دارد. جمهوری اسلامی تلاش می‌کند با تعداد محدودی حمله دقیق، هزینه عملکرد نیروهای پیشرفته آمریکا را بالا ببرد؛ واشینگتن در مقابل باید نه فقط موشک‌های ورودی، بلکه کارکرد پیوسته کل سامانه شناسایی و فرماندهی را حفظ کند. در اینجا آسیب به حسگر گران‌قیمت می‌تواند اثری فراتر از ارزش مالی آن بر سایر بخش‌های عملیات داشته باشد.

رادار cxMHR و ادعای صنعت درباره دفاع شبکه‌ای

شرکت Leonardo DRS در ۱۲ اکتبر اعلام کرد تولید اولیه رادار cxMHR را آغاز کرده است. این سامانه یک رادار آرایه فازی فعالِ دیجیتال در باند C است که به گفته سازنده، در قالب یک مجموعه قابل حمل، پوشش ۳۶۰ درجه فراهم می‌کند و برای تشخیص و ردگیری تهدیدهایی از پهپاد و موشک کروز تا برخی تهدیدهای موشکی تاکتیکی طراحی شده است. شرکت برد کشف بیش از ۹۰ کیلومتر برای پهپادها و مهمات پرسه‌زن و بیش از ۳۳۰ کیلومتر برای هواپیماهای ترابری را اعلام کرده، اما این ارقام ادعای سازنده و وابسته به نوع هدف و شرایط عملیاتی هستند، نه نتیجه یک آزمایش مستقل منتشرشده.

در ۱۶ نوامبر، Breaking Defense مصاحبه‌ای با جو مولو، مدیر برنامه‌های پیشرفته بخش RADA، درباره افزایش تقاضا برای حسگرهای تاکتیکی و گسترش ظرفیت کارخانه منتشر کرد. باید توجه داشت این مطلب محتوای حمایت‌شده تجاری (Sponsored Post) است و اظهارات آن را نباید ارزیابی مستقل رسانه از عملکرد تجهیزات دانست. مولو از افزایش اهمیت رادارهای کوچک‌تر و پراکنده سخن گفت و مدعی شد تجربه حمله به تأسیسات گران‌قیمت در منطقه، تقاضا برای سامانه‌هایی با امکان نصب و تولید سریع‌تر را بالا برده است.

تفاوت اصلی مدل تازه با اتکای صرف به چند حسگر بزرگ، مفهوم «تاب‌آوری شبکه» است. در یک سامانه پراکنده، حذف یک گره ممکن است بخشی از پوشش را کم کند، اما در صورت هم‌پوشانی درست حسگرها، داده نقاط دیگر می‌تواند بخشی از خلأ را جبران کند. البته این نتیجه مشروط است: کیفیت ارتباطات، زمان همگام‌سازی، مقاومت در برابر جنگ الکترونیک، مدیریت داده و امنیت سایبری تعیین می‌کنند که آیا چند حسگر کوچک واقعاً به یک تصویر واحد قابل اعتماد تبدیل می‌شوند یا فقط چند نمایشگر مستقل خواهند بود.

آیا رادار کوچک می‌تواند جایگزین رادار میلیارددلاری شود؟

پاسخ کوتاه خیر، نه در همه مأموریت‌ها است. رادار راهبردی هشدار زودهنگام برای کشف تهدید از فاصله بسیار دور و رادار تاکتیکی برای حفاظت منطقه‌ای یا ردگیری تهدید در ارتفاع پایین، الزام‌های فیزیکی و عملیاتی متفاوتی دارند. رادارهای کوچک‌تر برای پوشش نقاط کور و افزایش تعداد گره‌های قابل تعویض مفیدند، اما نمی‌توان بدون شواهد فنی ادعا کرد که یک شبکه از آنها همان برد، توان پردازش یا قابلیت دفاع ضدبالستیک سامانه‌های بزرگ را دارد.

از طرف دیگر، سامانه متحرک نیز در برابر حمله مصون نیست. اگر ارتباطات ماهواره‌ای، برق، مسیر تدارکات و مراکز فرماندهی مشترک همچنان در چند نقطه ثابت متمرکز باشند، مهاجم می‌تواند با حمله به همان گلوگاه‌ها شبکه پراکنده را مختل کند. رویکرد کارآمد باید لایه‌های حسگر دوربرد، تاکتیکی، هوابرد و سامانه‌های ارتباطی جایگزین را در کنار هم نگه دارد.

پیامد احتمالی برای جنگ آینده با جمهوری اسلامی

در نگاه انتقادی به راهبرد جمهوری اسلامی، حمله به رادارهای کشورهای منطقه و پایگاه‌های آمریکا نشان می‌دهد دستگاه نظامی رژیم به‌جای اتکا به پیروزی متعارف در آسمان، به دنبال ایجاد اختلال در عناصر پشتیبان قدرت هوایی دشمن است. چنین فشاری می‌تواند با هزینه محدودتر نسبت به نبرد مستقیم جنگنده‌ها دنبال شود، اما موفقیت واقعی آن را باید از آسیب مستند، مدت اختلال و اثر بر عملیات سنجید؛ نه از بیانیه‌های سپاه.

از سوی آمریکا، تقویت شبکه کشف و پدافند چندلایه به‌ویژه در کنار برنامه موشک ارزان و پرتابگرهای پراکنده که در گزارش جداگانه درباره برنامه CAMP بررسی شده است، می‌تواند بخشی از توان بازدارندگی را بازسازی کند. این دو روند مکمل‌اند: رادار و ارتباطات پایدار برای کشف و تصمیم‌گیری، و مهمات کافی برای پاسخ مؤثر. افزایش تعداد موشک بدون حفظ تصویر دقیق از میدان نبرد نیز مشکل را حل نمی‌کند.

تجربه پایگاه‌های آسیب‌دیده باید به بازاندیشی در آرایش هواپیماهای سوخت‌رسان، پناهگاه‌های مستحکم، امکان جایگزینی فوری تجهیزات و ایمنی نیروها منجر شود. این مباحث با گزارش پیشین سایت درباره جابه‌جایی سوخت‌رسان‌های آمریکا در بریتانیا و تحلیل محدودیت ذخایر تسلیحاتی پنتاگون پیوند مستقیم دارند.

جمع‌بندی

تغییر در صنعت رادار آمریکا نشانه‌ای از یادگیری یک درس پرهزینه است: زیرساخت بزرگ و پیشرفته، اگر به نقطه شکست واحد تبدیل شود، می‌تواند مزیت فناورانه را در برابر حمله متمرکز آسیب‌پذیر کند. رادارهای تاکتیکی جدید و شبکه‌های توزیع‌شده ممکن است این ضعف را کاهش دهند، اما هیچ سند علنی نشان نمی‌دهد سامانه تازه cxMHR هم‌اکنون در برابر تهدید جمهوری اسلامی استقرار یافته یا کارایی ادعاشده آن در میدان واقعی به طور مستقل اثبات شده است. جدی‌ترین نشانه آمادگی واشینگتن، نه رونمایی تجاری، بلکه ایجاد شبکه‌ای قابل تعمیر، پرشمار و مقاوم در برابر قطع ارتباط خواهد بود. در صورت تحقق، فشار نظامی بر جمهوری اسلامی می‌تواند با کاهش اثربخشی راهبرد فرسایشی رژیم افزایش یابد؛ تحقق آن هنوز نیازمند آزمون و سرمایه‌گذاری است.

توضیح تصویر شاخص: عکس آرشیوی رسمی ارتش آمریکا از رادار متحرک Sentinel، مربوط به سال ۲۰۱۶؛ تصویر رادار جدید cxMHR نیست.

منابع

Associated Press، بررسی آسیب پایگاه‌های آمریکا بر پایه تصاویر ماهواره‌ای، اکتبر ۲۰۲۶؛ Defense News، مایکل اسکنلون، اول آوریل ۲۰۲۶؛ Reuters، گزارش حمله ادعایی به رادار بحرین، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶؛ Leonardo DRS، معرفی رسمی cxMHR، ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶؛ Breaking Defense، مصاحبه تجاری حمایت‌شده با RADA، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶.

مرتضی اسماعیل‌پور