در حالی که واشنگتن میان ادامه محاصره اقتصادی، مذاکرات دشوار و احتمال ازسرگیری عملیات بزرگ علیه جمهوری اسلامی قرار دارد، پژوهش تازه مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی آمریکا، CSIS، شش مسیر متفاوت نظامی و سیاسی را صورتبندی کرده است. اهمیت این تحلیل آن است که برخلاف نگاه صفر و یکی به جنگ، نشان میدهد تشدید فشار میتواند از نمایش قدرت و حملات محدود آغاز شود و تا کارزاری گسترده برای تغییر محاسبات بقای رژیم پیش برود. این شش مسیر، سناریوهای تحلیلی یک پژوهشگر هستند و نباید آنها را طرحهای مصوب پنتاگون دانست.
پژوهش CSIS چه میگوید؟
بنجامین جنسن، پژوهشگر ارشد و مدیر آزمایشگاه آیندهپژوهی CSIS، در تحلیلی که دوم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، مینویسد آمریکا با حکومتی روبهروست که عقبنشینی آشکار در برابر فشار خارجی برای آن از نظر سیاسی پرهزینه است. بهاعتقاد او، هر گزینه باید در کنار فشار اقتصادی موجود، از جمله تحریم و محاصره، سنجیده شود. پرسش اصلی نه فقط امکان وارد کردن خسارت نظامی، بلکه توان تبدیل دستاورد عملیاتی به نتیجه سیاسی پایدار است.
گزینه نخست: دیپلماسی اجباری زیر سایه قدرت نظامی
در این سناریو، آمریکا نیروها و امکانات پشتیبانی را در منطقه حفظ یا تقویت میکند و همزمان مسیر مذاکرات را باز میگذارد. هدف آن است که تهران هزینه ادامه مقاومت را ملموس ببیند و بدون ورود به جنگ تمامعیار امتیاز بدهد. نقطه قوت این مسیر، امکان همراه نگه داشتن کشورهای منطقه است که از آسیب به زیرساختهای انرژی و گسترش جنگ نگراناند.
ضعف این گزینه، خطر طولانی شدن تعلل متقابل است. جمهوری اسلامی ممکن است استقرار نیروها را بیشتر یک ابزار فشار روانی تلقی کند، در حالی که اسرائیل درباره سرعت و دامنه واکنش نظامی دیدگاهی تهاجمیتر داشته باشد. نتیجه آن میتواند یک محیط امنیتی ظاهراً آرام اما بسیار شکننده باشد.
گزینه دوم: حملات محدود به توانمندیهای نظامی
پژوهش CSIS احتمال اقدام محدود علیه بخشهایی از توان نظامی رژیم را بهعنوان ابزاری برای تغییر موازنه و ارسال پیام بازدارنده بررسی میکند. چنین حملاتی در سطح راهبردی میتوانند نشان دهند که ادامه اقدامات تهدیدآمیز برای تهران هزینه دارد، بدون آنکه واشنگتن فوراً درگیر یک عملیات بزرگ شود.
مشکل این رویکرد، نامتناسب بودن احتمالی واکنش است: جمهوری اسلامی میتواند در پاسخ، دامنه بحران را به کشتیرانی، زیرساختهای کشورهای همسایه یا پایگاههای آمریکا گسترش دهد. بنابراین حمله محدود الزاماً به جنگ محدود ختم نمیشود و ممکن است درست برعکس، مسیر یک زنجیره تلافیجویانه را باز کند.
گزینه سوم: تمرکز بر مراکز حساس برنامه هستهای
مسیر سوم بر کاهش ظرفیت برنامه هستهای با عملیات محدود اما مؤثر تمرکز دارد. تجربه حملات پیشین آمریکا و اسرائیل در این بحث نقش الگو را ایفا میکند. بااینحال، نابودی بخشی از تجهیزات لزوماً به پاسخ قطعی درباره سرنوشت مواد غنیشده، دانش فنی و توان بازسازی تبدیل نمیشود.
همچنین فشار نظامی بر تأسیسات هستهای ممکن است در ساختار تصمیمگیری جمهوری اسلامی انگیزه پنهانکاری و سختتر شدن مواضع مذاکره را تقویت کند. از همین رو، معیار موفقیت این گزینه تنها میزان خسارت فیزیکی نیست، بلکه ایجاد سازوکاری قابل راستیآزمایی برای جلوگیری از بازسازی ظرفیتهای حساس خواهد بود.
گزینه چهارم: عملیات ویژه برای حل مسئله مواد هستهای
جنسن سناریوی عملیات ویژه را نیز مطرح میکند، اما به دشواری شدید آن هشدار میدهد. در سطح سیاسی، هدف فرضی چنین اقدامی کاهش دسترسی رژیم به مواد حساس و تغییر محاسبات هستهای آن است. در سطح اجرایی، پیچیدگی، مخاطرات جانی و خطر گسترش ناخواسته جنگ بسیار بالاست. بنابراین صرف مطرح شدن این احتمال در یک مقاله پژوهشی، شاهدی بر آمادهسازی عملیات مشخص یا انتخاب آن توسط دولت آمریکا نیست.
گزینه پنجم: کنترل دریایی و کاهش قدرت اخلال در تجارت جهانی
در پنجمین مسیر، تمرکز از یک هدف محدود به مهار مستمر تهدید کشتیرانی و مسیرهای تجاری تغییر میکند. اهمیت این مسئله برای جمهوری اسلامی در استفاده از ناامنی در تنگه هرمز و خلیج فارس بهعنوان ابزار فشار بر دولتهای منطقه و اقتصاد جهانی است. واشنگتن ممکن است از منظر دفاعی به دنبال کاهش توان تهدیدآفرینی علیه کشتیها باشد، ولی چنین مأموریتی وقت، منابع و حضور مداوم میخواهد.
هزینه این مسیر تنها نظامی نیست. بیمه کشتیها، صادرات انرژی، قیمت حملونقل و نگرانی متحدان منطقهای میتوانند به بخشی از محاسبه تصمیمگیری بدل شوند. همچنین، هیچ سامانهای نمیتواند خطر همه پهپادها، موشکها و اقدامات نیابتی را به صفر برساند. تحلیل مرکز درباره جایگزینهای انرژی تنگه هرمز توضیح میدهد که چرا امنیت دریایی به موضوعی فراتر از تقابل مستقیم دو ارتش تبدیل شده است.
گزینه ششم: کارزار گسترده برای تغییر محاسبات بقای رژیم
گزینه ششم از نظر پیامد سیاسی از همه سنگینتر است: کارزاری که فراتر از تخریب چند ظرفیت نظامی، امنیت ساختار حاکم جمهوری اسلامی را هدف فشار قرار دهد. CSIS این مسیر را پرخطر میداند، زیرا از بین بردن بخشی از قدرت نظامی با شکل دادن به نظم سیاسی پس از درگیری دو مسئله متفاوت است. خطر تبدیل عملیات کوتاه به جنگ فرسایشی، خسارتهای گسترده و بیثباتی منطقهای در این سناریو بالاست.
از منظر تحلیلی، این گزینه بیش از سایر مسیرها به شکاف میان ملت ایران و ساختار حاکم اهمیت میدهد. نارضایتی از جمهوری اسلامی را نباید با تضمین موفقیت هر اقدام خارجی یکسان دانست؛ همانطور که بقای دستگاه امنیتی رژیم به معنی پایان فشار اجتماعی نیست. سنجش نتایج سیاسی نیازمند توجه به رفتار نهادهای حکومتی، انسجام مخالفان، وضعیت جامعه و امنیت شهروندان است.
مقایسه با تحولات روز؛ از سناریو تا تصمیم فاصله وجود دارد
رویترز در ۱۷ نوامبر به نقل از مقامها و میانجیگران گزارش داد که واشنگتن فعلاً بر محاصره و فشار اقتصادی تأکید کرده، در حالی که هر دو طرف در مذاکرات بر سر ترتیب امتیازدهی اختلاف دارند. همین وضعیت نشان میدهد چرا پژوهش CSIS یک فهرست مرحلهای از گزینههای ممکن است، نه جدول زمانبندی حمله.
با این وجود، نباید کاهش احتمال حمله فوری را معادل کاهش خطر بلندمدت دانست. در شرایطی که توافق هستهای قابل راستیآزمایی حاصل نشده، تهدید کشتیرانی و درگیریهای محدود تداوم دارد و آمریکا و اسرائیل همچنان درباره واکنشهای احتمالی رژیم رایزنی میکنند، فاصله میان فشار سیاسی و اقدام نظامی میتواند با یک بحران تازه کوتاه شود. بررسی سناریوهای حمله مشترک آمریکا و اسرائیل و گزارش ذخایر مهمات آمریکا دو بُعد دیگر این بحث را روشن میکنند.
جمعبندی راهبردی
پیام مهم تحقیق جنسن آن است که قدرت نظامی زمانی به اهرم راهبردی مؤثر تبدیل میشود که هدف سیاسی، هزینه قابل تحمل و پیامدهای بعدی مشخص باشند. برای جمهوری اسلامی، ترکیب محاصره مالی، محدود شدن امکان تأمین تسلیحات و تداوم آمادگی نظامی آمریکا میتواند فشار بلندمدتی ایجاد کند؛ اما برای واشنگتن نیز هر جهش به سطح بالاتر عملیات، خطر واکنش زنجیرهای و هزینه سیاسی دارد. بر این اساس، سناریوی تشدید جنگ همچنان جدی است، بیآنکه بتوان از وجود گزینههای روی میز، قطعی بودن تصمیم به حمله را نتیجه گرفت.
منابع و یادداشت تصویر
بنجامین جنسن، CSIS، «گزینههای نظامی آمریکا در قبال ایران»، ۲ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، بنبست جنگ و دیپلماسی.
تصویر شاخص: بمبافکن B-2 نیروی هوایی آمریکا در گوام، عکس آرشیوی ژوئن ۲۰۲۴، DVIDS و نیروی هوایی ایالات متحده، مالکیت عمومی. تصویر نشاندهنده عملیات جاری نیست.
مرتضی اسماعیلپور
