Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

جنگ انرژی علیه جمهوری اسلامی؛ هفت مسیر جایگزین هرمز چگونه اهرم فشار رژیم را تضعیف می‌کنند؟

مرتضی اسماعیل‌پور
Al Basra Oil Terminal in Iraq, viewed from an oil tanker, 2005. U.S. Navy photo.
051111-N-8163B-032 November 11, 2005 Aboard Al Basra Oil Terminal (ABOT) View from the bridge of an Oil Tanker docked to Al Basrah Oil Teriminal (ABOT) Coalition forces have been training Iraqi personnel in Force Protection and Search and Seizure operations in effort to turn over the two Oil Terminals in the area to Iraq. U.S. Navy photo by Photographer's Mate Airman Eben Boothby

متن کامل

تهدید نفتکش‌ها و تأسیسات انرژی در جنگ با جمهوری اسلامی، دیگر فقط یک بحران دریایی نیست؛ به عاملی برای بازآرایی مسیرهای صادرات نفت، محاسبات امنیتی دولت‌های منطقه و آینده اهرم فشار تهران تبدیل شده است. گزارش پژوهشی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) که ششم اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان می‌دهد کشورهای منطقه برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز و بالا بردن تاب‌آوری زیرساخت‌های انرژی به سراغ مسیرهای جایگزین و شیوه‌های تازه حفاظت رفته‌اند. اهمیت این پژوهش با تداوم ناامنی دریایی و فشار محاصره آمریکا در نوامبر دوباره آشکار شده است.

ابعاد واقعی جنگ انرژی؛ فراتر از میدان نبرد

دانیل بایمن و آلدن نس در پژوهش CSIS، توانایی جمهوری اسلامی برای تهدید جریان نفت و گاز را یکی از مؤثرترین ابزارهای فشار آن در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل ارزیابی می‌کنند. در ماه نخست جنگ، بنا بر داده‌های گردآوری‌شده در این گزارش، صادرات نفت عربستان بیش از یک‌سوم و صادرات امارات بیش از ۵۰ درصد افت کرد؛ صادرات کویت و عراق نیز در آن مقطع تقریباً متوقف شد. این ارقام توصیف وضعیت آن دوره است و نباید با ظرفیت تولید یا صادرات امروز یکسان تلقی شود.

اثر راهبردی چنین وضعیتی تنها به خسارت مستقیم حمله محدود نمی‌شود. حتی خطر حمله می‌تواند هزینه بیمه، کرایه حمل و تصمیم شرکت‌های کشتیرانی را تغییر دهد. به این ترتیب تهدید موشکی یا پهپادی، بدون لزوم اصابت به هر نفتکش، روی تجارت و انتظارات بازار جهانی اثر می‌گذارد. در طرف مقابل، طولانی شدن همین اختلال‌ها به دولت‌های تولیدکننده انگیزه می‌دهد برای همیشه از مسیرهای آسیب‌پذیر فاصله بگیرند.

هفت پروژه برای عبور از گلوگاه هرمز

یکی از مهم‌ترین یافته‌های CSIS، شناسایی دست‌کم هفت پروژه بزرگ خطوط لوله جدید یا توسعه‌یافته با هدف انتقال نفت به دریای سرخ، دریای عمان یا مدیترانه است. برآورد گلدمن ساکس که در پژوهش نقل شده، احتمال افزایش نزدیک به چهار میلیون بشکه در روز ظرفیت صادراتی این مسیرها تا پایان ۲۰۲۷ و بیش از هفت میلیون بشکه تا پایان ۲۰۲۸ را مطرح می‌کند. این ارقام پیش‌بینی ظرفیت آینده هستند، نه ظرفیت تحقق‌یافته یا تضمین‌شده.

چنانچه چنین پروژه‌هایی به بهره‌برداری برسند، جمهوری اسلامی ممکن است بخشی از مزیت فشار بر کشتیرانی در تنگه هرمز را از دست بدهد. اما انتقال مسیر به‌تنهایی خطر را از میان نمی‌برد: زیرساخت‌های طولانی زمینی، ایستگاه‌های پردازش و پایانه‌های صادراتی نیز به حفاظت نیاز دارند. این همان نقطه‌ای است که رقابت نظامی از دریا به امنیت شبکه انرژی در خشکی گسترش می‌یابد.

درس اصلی: دفاع هوایی به‌تنهایی کافی نیست

نویسندگان پژوهش تأکید می‌کنند که ذخیره رهگیرهای پدافندی محدود و هزینه دفاع در برابر پهپادهای ارزان بالاست. به همین علت، حفاظت مؤثر علاوه بر دفاع چندلایه به قابلیت تعمیر سریع، قطعات یدکی، ظرفیت پشتیبان و امکان تغییر مسیر انتقال وابسته است. از منظر امنیت ملی کشورهای منطقه، معیار موفقیت تنها تعداد حملات دفع‌شده نیست؛ مدت زمانی است که اقتصاد می‌تواند پس از یک حمله به فعالیت عادی بازگردد.

این نکته پیام مهمی برای محاسبات جنگ دارد. اگر عملیات نظامی علیه تهدیدهای جمهوری اسلامی تنها بر انهدام سکوهای پرتاب تمرکز کند، ولی هم‌زمان ساختارهای تأمین مالی، شبکه‌های نیابتی و شیوه‌های اخلال در تجارت باقی بمانند، بازگشت بحران امکان‌پذیر خواهد بود. در مقابل، شکل‌گیری ظرفیت انرژی جایگزین می‌تواند هزینه سیاسیِ تهدیدهای بعدی رژیم را افزایش دهد و نفوذ مبتنی بر آسیب‌پذیری اقتصاد جهانی را محدود کند.

پیوند با تحولات تازه نوامبر

این گزارش تاریخی پژوهشی را باید کنار تحولات جدید قرار داد. رویترز در ۱۸ نوامبر از تشدید اجرای محاصره دریایی آمریکا و امکان برخورد با انتقال محموله‌های مرتبط با بنادر تحت محاصره در دریا گزارش داد. گزارش‌های دیگری نیز از حمله به کشتی‌ها و تداوم ناامنی در تنگه هرمز حکایت دارند. این اخبار نشان می‌دهند جنگ انرژی هنوز به مرحله ثبات نرسیده است؛ بااین‌حال نمی‌توان از آنها به‌تنهایی تاریخ آغاز عملیات بزرگ نظامی تازه‌ای را نتیجه گرفت.

در همین چارچوب، تحلیل فشار اقتصادی و محاصره جمهوری اسلامی در سایت مرکز مطالعات صلح و جنگ، سوی دیگر این معادله را توضیح می‌دهد: واشنگتن تلاش می‌کند هزینه ادامه رویارویی را برای ساختار قدرت رژیم بالا ببرد، درحالی‌که رژیم می‌کوشد با تهدید کشتیرانی و زیرساخت‌های منطقه هزینه ادامه فشار را به کشورهای دیگر منتقل کند. گزارش برخورد نفتکش‌ها با مین در تنگه هرمز نیز نمونه‌ای از خطرات گزارش‌شده در محیط عملیاتی اخیر است؛ جزئیات هر حادثه باید بر پایه شواهد مستقل بررسی شود.

ارزیابی راهبردی؛ اهرمی که می‌تواند علیه رژیم عمل کند

از نگاه تحلیلی مرکز مطالعات صلح و جنگ، استفاده از تهدید علیه جریان انرژی می‌تواند در کوتاه‌مدت ابزار چانه‌زنی جمهوری اسلامی باشد، اما در بلندمدت به تسریع اقداماتی بینجامد که ارزش همین ابزار را کاهش می‌دهند: سرمایه‌گذاری در خطوط لوله جایگزین، افزایش همکاری امنیتی کشورهای منطقه، پدافند چندلایه، همکاری اطلاعاتی و نظارت بر شبکه‌های لجستیکی حامی گروه‌های نیابتی. هر اندازه دولت‌های منطقه توان تحمل اختلال را بالاتر ببرند، ظرفیت جمهوری اسلامی برای تبدیل نگرانی اقتصادی به امتیاز سیاسی محدودتر می‌شود.

دلیل اهمیت این روند در سناریوی تشدید جنگ نیز روشن است. آمادگی زیرساختی بیشتر می‌تواند یکی از موانع سیاسی و اقتصادی تصمیم‌گیری برای عملیات بعدی آمریکا یا اسرائیل را کاهش دهد؛ البته چنین آمادگی‌ای نه به معنی اتخاذ تصمیم برای حمله است و نه جایگزین ارزیابی از هزینه‌های انسانی و منطقه‌ای آن خواهد شد. شواهد فعلی بیش از هر چیز از تداوم رویارویی و تلاش دو طرف برای تغییر موازنه هزینه‌ها حکایت دارد.

نتیجه: جنگ انرژی منطقه به مسابقه‌ای میان ظرفیت اخلال جمهوری اسلامی و توان سازگاری رقبای آن تبدیل شده است. اگر مسیرهای جایگزین و حفاظت زیرساخت‌ها مطابق برنامه تقویت شوند، یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار رژیم در بحران‌های آینده با محدودیتی ساختاری روبه‌رو خواهد شد.

منابع

CSIS، گزارش دانیل بایمن و آلدن نس، ۶ اکتبر ۲۰۲۶؛ رویترز، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، گسترش محدودیت‌های محاصره دریایی.

مرتضی اسماعیل‌پور