Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

جنگ جمهوری اسلامی و انتقال معادله امنیت دریایی از هرمز به شاخ آفریقا

مرتضی اسماعیل‌پور
ناوهای نیروی دریایی آمریکا و ایتالیا در رزمایش دریای سرخ در ژوئن ۲۰۲۴؛ عکس واقعی آرشیوی رسمی نیروی دریایی، ارتباط تصویری با امنیت دریایی نه ائتلاف نیجریه در ۲۰۲۶

متن کامل

جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، معادله امنیت منطقه را از تنگه هرمز فراتر برده و اکنون دریای سرخ، باب‌المندب و بنادر شاخ آفریقا را نیز وارد رقابت بر سر مسیرهای تجارت و صادرات انرژی کرده است. پژوهش تازه مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS)، منتشرشده در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، نشان می‌دهد عربستان سعودی، امارات و قطر در واکنش به اختلال‌های ناشی از جنگ، مناسبات اقتصادی و امنیتی خود را با کشورهای آفریقایی از نو ارزیابی می‌کنند. در این میان، پیوستن نیجریه به ائتلاف دفاع دریایی به رهبری ریاض از مهم‌ترین نشانه‌های انتقال دغدغه امنیت خلیج فارس به دریای سرخ است.

این تحول به معنای ایجاد یک جبهه نظامی قطعی علیه جمهوری اسلامی نیست. آنچه تاکنون ثبت شده، گسترش ارتباطات امنیتی، تلاش برای متنوع‌سازی راه‌های واردات و صادرات و افزایش نگرانی از عملیات حوثی‌های مورد حمایت رژیم در مسیرهای دریایی است. اما اگر این مناسبات به ظرفیت عملیاتی پایدار تبدیل شوند، نتیجه می‌تواند تغییر بلندمدت در جغرافیای بازدارندگی و کاهش برخی ابزارهای فشار منطقه‌ای جمهوری اسلامی باشد.

پژوهش CSIS چه می‌گوید؟

ویلیام تادمن، آرون استنلی، جوزیان عطاالله و کاترین نزوکی در گزارش مشترک خود روابط سه قدرت منطقه‌ای خلیج فارس، یعنی عربستان، امارات و قطر، را با نیجریه، کنیا و اتیوپی بررسی کرده‌اند. نویسندگان یادآوری می‌کنند که همکاری اقتصادی این کشورها از سال‌ها پیش آغاز شده بود؛ جنگ ۲۰۲۶ علت آغاز همه این روابط نیست، بلکه شوکی است که انگیزه گسترش آنها را تقویت کرده است. از نگاه پژوهشگران، امارات گسترده‌ترین پیوندهای تجاری و سرمایه‌گذاری با این کشورهای آفریقایی را دارد، عربستان در حال افزایش حضور خود است و قطر در مقایسه با دو کشور دیگر شبکه اقتصادی محدودتری در آفریقا ایجاد کرده است.

اهمیت چنین بررسی‌ای در آن است که واکنش دولت‌ها به تهدیدهای جمهوری اسلامی تنها با جابه‌جایی ناوها و سامانه‌های موشکی قابل سنجش نیست. هنگامی که مسیرهای تأمین کالا، واردات مواد غذایی یا صادرات نفت آسیب‌پذیر می‌شوند، دولت‌ها برای سال‌های آینده درباره مکان بندر، مسیر خط لوله، شریک تجاری و نیروی حفاظت دریایی تصمیم می‌گیرند. این تصمیم‌ها می‌توانند پس از پایان عملیات نظامی نیز باقی بمانند.

از تنگه هرمز تا دریای سرخ؛ چرا عربستان به ساحل غربی متکی‌تر شده است؟

در پی اختلال کشتیرانی در تنگه هرمز، عربستان بخشی از تجارت و صادرات خود را از مسیر بنادر غربی و ساحل دریای سرخ هدایت کرده است. این کار بخشی از وابستگی به هرمز را کاهش می‌دهد، اما ریسک را کاملاً حذف نمی‌کند؛ مسیر جنوبی دریای سرخ به باب‌المندب وابسته است، جایی که حوثی‌ها می‌توانند با حمله به کشتی‌ها یا تهدید بیمه و کشتیرانی فشار اقتصادی ایجاد کنند.

پژوهش CSIS می‌گوید افزایش حملات حوثی‌ها از ژوئیه ۲۰۲۶ و تشدید ناامنی در دریای سرخ، برنامه دولت‌های عربی برای همکاری‌های امنیتی مستقل‌تر را فوریت بخشیده است. نویسندگان به تسلط حوثی‌ها بر بخش‌هایی از ساحل غربی یمن در سپتامبر و خطر آن برای مسیر دریایی اشاره می‌کنند. بررسی پیشین مرکز درباره محور جبل خرز و دفاع از عدن نشان داده بود که جابه‌جایی نیروها در زمین، بر امنیت بنادر و تنگه‌ها نیز اثر می‌گذارد.

از منظر راهبردی، این پدیده «انتقال آسیب‌پذیری» است، نه حذف آن. اگر صادرات نفت از هرمز به دریای سرخ منتقل شود، محافظت از پایانه‌ها و خط لوله‌ها کافی نیست؛ کشتی‌ها، بنادر و گلوگاه باب‌المندب نیز به سامانه نظارت، اطلاعات دریایی و هماهنگی میان کشورهای ساحلی نیاز دارند. این همان فضایی است که حضور بازیگران آفریقایی را برای ریاض مهم‌تر می‌کند.

ورود نیجریه به ائتلاف دریایی ریاض؛ نشانه سیاسی یا قدرت نظامی تازه؟

یکی از یافته‌های قابل‌توجه گزارش CSIS آن است که نیجریه در اوت ۲۰۲۶ به «ائتلاف چندملیتی دفاع دریایی» تحت هدایت عربستان پیوسته است. به گفته پژوهشگران، دامنه همکاری‌های این چارچوب شامل رزمایش مشترک، تبادل اطلاعات، برنامه‌ریزی و توسعه ظرفیت‌های امنیت دریایی در دریای سرخ، خلیج عدن و باب‌المندب است. مشارکت نیجریه، کشوری که تمرکز سنتی امنیت دریایی‌اش غرب آفریقا و خلیج گینه بوده، از نظر جغرافیایی تحول مهمی محسوب می‌شود.

بااین‌حال، گزارش تصریح می‌کند این ائتلاف هنوز به ظرفیت عملیاتی کامل نرسیده است؛ بنابراین نباید عضویت نیجریه را معادل اعزام فوری ناو، آغاز عملیات رزمی یا تضمین امنیت باب‌المندب معرفی کرد. ممکن است همکاری فعلی بیش از هر چیز نشان‌دهنده حمایت دیپلماتیک و ایجاد چارچوبی برای عملیات احتمالی آینده باشد. ارزیابی واقعی باید بر اساس نوع شناورهای اعزام‌شده، استمرار گشت‌ها، سامانه فرماندهی مشترک و نتیجه رزمایش‌ها صورت گیرد، نه صرفاً تعداد کشورهای عضو.

این احتیاط تحلیلی مهم است؛ زیرا ائتلاف جدید را نباید با گروه‌های دریایی چندملیتی موجود از جمله «نیروی مأموریت مشترک ۱۵۳» یا عملیات «نگهبان شکوفایی» آمریکا و شرکایش یکسان تلقی کرد. عکس آرشیوی همراه این مقاله نیز صرفاً تصویری از همکاری ناوهای آمریکا و ایتالیا در ژوئن ۲۰۲۴ است و نماینده تشکیلات تازه عربستان و نیجریه نیست.

امارات و شاخ آفریقا؛ امنیت از راه شبکه بنادر

بر اساس تحقیق جدید، امارات در مقایسه با سایر کشورهای عربی خلیج فارس شبکه گسترده‌تری از سرمایه‌گذاری‌های بندری و لجستیکی در آفریقا ساخته است. هنگامی که تردد از بنادر جبل‌علی و خلیفه در خلیج فارس با اختلال روبه‌رو شد، مسیرهای جایگزین از جمله بندر فجیره در دریای عمان اهمیت بیشتری یافتند. پیوند با بنادر و مراکز لجستیکی آفریقایی به امارات امکان می‌دهد بخشی از خطر تمرکز تجارت در یک گلوگاه را کاهش دهد.

نویسندگان CSIS به گسترش روابط تجاری امارات با اتیوپی نیز اشاره کرده‌اند؛ از جمله نشست تجاری دوبی و اتیوپی در ماه مه که به گفته پژوهش، زمینه صدها دیدار بنگاه‌به‌بنگاه را فراهم کرد. اما تعداد ملاقات‌های تجاری به معنی تضمین سرمایه‌گذاری، ساخت بندر یا ظرفیت جایگزین واقعی نیست. پروژه‌هایی که اعلام می‌شوند ممکن است به دلیل کمبود سرمایه، مسائل سیاسی یا مشکلات اجرایی متوقف شوند. این تفاوت میان طرح روی کاغذ و زیرساخت فعال باید در محاسبه توان مقاومت منطقه در برابر حملات رعایت شود.

چرا قطر آسیب‌پذیرتر است؟

قطر در مقایسه با عربستان و امارات از مسیرهای زمینی یا بندری جایگزین محدودتری برای صادرات گاز طبیعی مایع و واردات برخی کالاها برخوردار است. CSIS با ارجاع به پیش‌بینی اکتبر صندوق بین‌المللی پول، از احتمال انقباض ۱۵٫۶ درصدی اقتصاد قطر در سال ۲۰۲۶ سخن می‌گوید. این عدد پیش‌بینی اقتصادی است و نباید به‌عنوان نتیجه قطعی ثبت‌شده سال معرفی شود. به گفته پژوهشگران، اتکای بالای قطر به واردات مواد غذایی دریایی نیز یکی از زمینه‌های آسیب‌پذیری در بحران کنونی است.

این نابرابری ظرفیت‌ها، توضیح می‌دهد چرا دولت‌های منطقه با وجود نگرانی مشترک از اقدامات جمهوری اسلامی، الزاماً در قبال عملیات تازه آمریکا و اسرائیل موضع یکسانی ندارند. کشوری که جایگزین صادراتی و ذخایر لجستیکی بیشتری دارد ممکن است هزینه تنش را متفاوت از کشوری محاسبه کند که اقتصادش به یک مسیر دریایی وابسته‌تر است. بنابراین شکل‌گیری یک جبهه دیپلماتیک واحد علیه رژیم نباید پیش‌فرض قطعی تحلیل باشد.

پیچیدگی امنیت آفریقا؛ فرصت واشنگتن و محدودیت‌های آن

گسترش همکاری‌های عربستان و امارات با کشورهای شاخ آفریقا، از یک سو می‌تواند امنیت تجارت و مأموریت‌های دریایی را تقویت کند، اما از سوی دیگر اختلاف‌های منطقه‌ای را وارد معادلات آفریقا سازد. گزارش CSIS به رقابت ریاض و ابوظبی، تفاوت مواضع درباره جنگ سودان و شکاف پیرامون سومالی و سومالی‌لند اشاره می‌کند. از این منظر، افزایش شمار شرکا لزوماً به معنی افزایش انسجام یک ائتلاف نیست.

برای ایالات متحده، این روند دو نتیجه متفاوت دارد. تقسیم مسئولیت حفاظت از مسیرهای تجارت با متحدان می‌تواند فشار بر نیروی دریایی آمریکا را کاهش دهد، اما استقلال بیشتر کشورهای منطقه ممکن است قدرت واشنگتن در تعیین دقیق سیاست‌های آنها را محدود کند. ساختارهای امنیتی جدید نه الزاماً جایگزین پیمان‌های آمریکا هستند و نه به طور خودکار زیر فرمان این کشور قرار می‌گیرند.

تحلیل راهبردی؛ جنگ نیابتی جمهوری اسلامی با جغرافیای تازه روبه‌رو می‌شود

در ارزیابی مرکز مطالعات صلح و جنگ، نکته اصلی این پژوهش تغییر نسبت میان جغرافیا و قدرت فشار است. جمهوری اسلامی و شبکه حوثی‌های نزدیک به آن می‌توانند با ایجاد ناامنی در مسیرهای حساس، هزینه اقتصادی بحران را به کشورهایی تحمیل کنند که در اصل طرف مستقیم جنگ نیستند. اما فشار طولانی‌مدت یک پیامد معکوس دارد: کشورهایی که در کوتاه‌مدت برای جلوگیری از گسترش نبرد به دیپلماسی روی می‌آورند، در بلندمدت انگیزه بیشتری برای ایجاد ظرفیت جایگزین و همکاری امنیتی پیدا می‌کنند.

در همین چارچوب، بررسی قبلی مسیرهای جایگزین صادرات انرژی در منطقه باید در کنار روند تازه دریای سرخ خوانده شود. مسیر جایگزین بدون دفاع از گلوگاه دوم نمی‌تواند راه‌حل کامل باشد. اگر عربستان، امارات و شرکای آفریقایی آنها به شبکه عملیاتی پایدار از بنادر، اطلاعات و اسکورت دریایی دست یابند، قابلیت جمهوری اسلامی برای تبدیل اختلال کوتاه‌مدت به امتیاز سیاسی ممکن است محدودتر شود. اگر چنین همکاری‌هایی به دلیل اختلاف‌های داخلی و کمبود منابع عملی نشود، همان مسیر جدید به هدف فشار تازه تبدیل خواهد شد.

در سطح نظامی نیز نمی‌توان صرفاً از شکل‌گیری ائتلاف تازه نتیجه گرفت که دور بعدی حملات آمریکا یا اسرائیل حتمی است. اما تقویت حفاظت از مسیرهای تجارت و افزایش انعطاف صادراتی می‌تواند یکی از هزینه‌های اقتصادی احتمالی تشدید جنگ را کاهش دهد. این متغیر در کنار آرایش ناوهای آمریکا، وضعیت پدافند متحدان و بن‌بست مذاکرات، بر محاسبات تصمیم‌گیران اثر می‌گذارد. گزارش پیشین درباره تهدید حوثی‌ها علیه شریان‌های صادرات عربستان نشان می‌دهد چرا پاسخ به تهدید نیابتی فقط در صحنه یمن محدود نمی‌ماند.

نتیجه: گزارش ۱۹ نوامبر CSIS از یک جابه‌جایی تدریجی در موازنه منطقه‌ای پرده برمی‌دارد: جنگ جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل سبب شده عربستان و امارات برای حفظ صادرات و واردات خود، بیش از گذشته به امنیت دریای سرخ و شرکای آفریقایی نگاه کنند. مشارکت نیجریه در ائتلاف دریایی به رهبری عربستان یک نشانه مهم سیاسی است، اما ارزش واقعی آن در ظرفیت عملیاتی آینده مشخص خواهد شد. اگر این همکاری‌ها عملیاتی و پایدار شوند، هزینه تداوم بحران‌سازی شبکه‌های نیابتی رژیم افزایش می‌یابد؛ اگر ناکام بمانند، باب‌المندب همچنان آسیب‌پذیری دوم منطقه پس از هرمز باقی می‌ماند.

منابع و اسناد

CSIS، گزارش پژوهشی ویلیام تادمن، آرون استنلی، جوزیان عطاالله و کاترین نزوکی، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ CSIS، «جایگاه سوخت کشورهای خلیج فارس در آفریقا»، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ CSIS، دانیل بایمن و آلدن نس، تهدید زیرساخت‌های انرژی منطقه پس از جنگ، ۶ اکتبر ۲۰۲۶؛ آرشیو تصویری رسمی DVIDS، تمرین دریایی آمریکا و ایتالیا در دریای سرخ، ۲۰۲۴.

تصویر شاخص: عکس واقعی و آرشیوی نیروهای دریایی آمریکا و ایتالیا در دریای سرخ، ژوئن ۲۰۲۴، آرشیو رسمی نیروهای مسلح آمریکا (DVIDS)، مالکیت عمومی؛ تصویر به عملیات ائتلاف عربستان و نیجریه در سال ۲۰۲۶ مربوط نیست.

مرتضی اسماعیل‌پور