Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

جبل خرز، گلوگاه دفاع از عدن در برابر حوثی‌ها

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

جنگ یمن به مرحله‌ای رسیده که سرنوشت یک ارتفاع در استان لحج می‌تواند بر دفاع از عدن اثر بگذارد. گزارش ۱۸ نوامبر مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) و پروژه تهدیدهای حیاتی (CTP) از تصرف یک موضع دفاعی نزدیک «جبل خرز» به‌دست حوثی‌ها خبر می‌دهد. این یافته به معنای سقوط خود کوه یا محاصره قطعی عدن نیست، اما از جابه‌جایی فشار نظامی به یکی از حساس‌ترین محورهای دسترسی به پایتخت موقت دولت یمن حکایت دارد.

گزارش میدانی؛ چه چیزی واقعاً تغییر کرده است؟

تحلیلگران ISW و CTP با استناد به تصاویر مکان‌یابی‌شده می‌گویند نیروهای حوثی روز ۱۶ نوامبر یک موضع وابسته به نیروهای دولت یمن را در شرق خور عمیره، جنوب جبل خرز و در امتداد مسیر مواصلاتی المخا به عدن تصرف کردند. ارزیابی آنان بر اساس تصاویر و داده‌های ماهواره‌ای تجاری این است که احتمالاً پیش از ورود نیروهای زمینی، موضع با موشک بالستیک هدف قرار گرفته بود. این بخش دوم یک ارزیابی اطلاعاتی است، نه گزارشی که مقام‌های مستقل رسماً تأیید کرده باشند.

جبل خرز با تسلط بر یک جاده ساحلی و گذرگاه‌های کم‌عرض، موقعیت دفاعی مهمی دارد. در جنوب این ارتفاع، نیروی مهاجم برای پیشروی ناچار است از نوار ساحلی محدود عبور کند و در شمال با مسیرهای باریک دره‌ای روبه‌رو است. از دید نظامی، چنین زمینی معمولاً به مدافع امکان می‌دهد با دیده‌بانی از ارتفاع و آتش متمرکز، توان مانور مهاجم را کاهش دهد. پرسش اساسی این است که چرا نیروهای دولتی نتوانستند موضع نزدیک این گلوگاه را حفظ کنند و آیا در دفاع از ارتفاعات اصلی نیز همین آسیب‌پذیری تکرار خواهد شد.

این پیشروی را نباید با تسلط قطعی حوثی‌ها بر جبل خرز یا آغاز عملیات تصرف شهر عدن یکسان دانست. آنچه اکنون می‌توان گفت، افزایش فشار بر کمربند غربی دفاع شهر است؛ محدوده‌ای که پس از عقب‌نشینی نیروهای ضدحوثی از بخش‌هایی از ساحل باب‌المندب اهمیت بیشتری یافته است.

دو محور فشار، یک هدف راهبردی

گزارش ۱۸ نوامبر همچنین از درگیری‌های روزهای ۱۷ و ۱۸ نوامبر در مناطق المقاطره و طورالباحه در شمال استان لحج سخن می‌گوید. این داده‌ها، اگر تأییدهای بیشتری پیدا کنند، تصویری از تلاش حوثی‌ها برای اعمال فشار هم‌زمان بر جناح شمالی و غربی عدن ارائه می‌دهند. به گفته منابع محلی نقل‌شده در گزارش، دو نیروی حوثی که برای نفوذ به محدوده‌ای در عقب خطوط دفاعی تلاش کرده بودند بازداشت شدند؛ این روایت نیز در سطح گزارش منابع محلی قرار دارد.

هم‌زمان، رویترز در ۱۶ نوامبر گزارش داد که عقب‌نشینی نیروهای مورد حمایت عربستان از نواحی نزدیک باب‌المندب، دولت یمن را به تمرکز بر دفاع از عدن واداشته است. ریاض نیز فرمانده ائتلاف خود در یمن را تغییر داد. تغییر فرمانده لزوماً به معنای فروپاشی ساختار فرماندهی نیست، اما در کنار عقب‌نشینی میدانی نشانه‌ای از فشار بر مدیریت عملیات به شمار می‌رود. گاردین نیز اختلاف میان گروه‌های ضدحوثی و مشکلات هماهنگی را از موانع اصلی دفاع مؤثر دانسته است.

تحلیل راهبردی؛ چرا رژیم از نبرد عدن سود می‌برد؟

حوثی‌ها، به‌عنوان متحد نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی، در یک زمان دو نوع فشار اعمال می‌کنند: در خشکی تلاش برای برهم زدن خطوط دفاعی دولت یمن و در سطح منطقه تهدید زیرساخت‌های سعودی و مسیرهای کشتیرانی. این دو روند مکمل‌اند. هرچه عربستان برای حفظ عدن و محافظت از شهرها و تأسیسات اقتصادی خود ناچار به تخصیص منابع بیشتری شود، هزینه مهار شبکه نیابتی رژیم افزایش می‌یابد.

از منظر امنیت انرژی نیز پیامدها فراتر از یمن است. باب‌المندب حلقه اتصال دریای سرخ به اقیانوس هند است و در دوره اختلال در تنگه هرمز، تهدید مسیرهای صادراتی جایگزین اهمیت مضاعف پیدا می‌کند. بااین‌حال باید میان توانایی ایجاد اختلال در کشتیرانی و تسلط پایدار و عملیاتی بر یک آبراه فرق گذاشت. پوشش پیشین مرکز درباره پیشروی حوثی‌ها و اقتصاد جهانی ابعاد این خطر را بررسی کرده بود؛ تحول تازه، مشخصاً به شکنندگی دفاع زمینی عدن مربوط است.

برای جمهوری اسلامی، استمرار چند جبهه علیه آمریکا و شرکای منطقه‌ای آن می‌تواند اهرمی برای افزایش هزینه جنگ و مذاکره باشد. اما پیشروی حوثی‌ها را نباید بدون سند معادل صدور دستور مستقیم از تهران دانست؛ میزان کنترل عملیاتی رژیم بر هر نبرد مشخص، نیازمند اطلاعات جداگانه است. ارزیابی راهبردی مستقل این است که هم‌زمانی بحران یمن، حملات موشکی و پهپادی به عربستان و تنش نظامی در تنگه هرمز، ظرفیت مدیریت بحران طرف مقابل را تحت فشار قرار می‌دهد.

سه سناریوی پیش رو

سناریوی نخست، تثبیت خطوط دفاعی نیروهای دولت یمن در ارتفاعات و توقف پیشروی حوثی‌هاست؛ در این حالت، مهاجمان ممکن است با افزایش حملات موشکی، هزینه حفظ خطوط را بالا ببرند. سناریوی دوم، عقب‌نشینی مرحله‌ای از مواضع غربی و نزدیک‌تر شدن درگیری‌ها به پیرامون عدن است. سناریوی سوم، تشدید اختلاف‌های فرماندهی و سیاسی در میان نیروهای ضدحوثی است که می‌تواند بدون پیروزی قاطع نظامی نیز به حوثی‌ها امتیاز بدهد.

هیچ‌یک از این سناریوها را نمی‌توان اکنون قطعی دانست. نتیجه به توانایی نیروهای مدافع در حفظ زمین‌های مرتفع، کیفیت پشتیبانی ائتلاف و میزان هماهنگی گروه‌های یمنی بستگی دارد. تحلیل مرکز درباره جنگ اقتصادی حوثی‌ها علیه عربستان نشان می‌دهد که جبهه یمن فقط با نقشه نبرد زمینی قابل فهم نیست.

جمع‌بندی

جبل خرز اکنون یک شاخص مهم برای سنجش توان دفاعی نیروهای ضدحوثی است. تصرف موضعی نزدیک آن، به‌خودی‌خود سقوط عدن را اثبات نمی‌کند؛ اما اگر با ناتوانی در حفاظت از ارتفاعات و ادامه شکاف میان نیروهای یمنی همراه شود، می‌تواند راه را برای فشار شدیدتر بر شهر باز کند. در چنین وضعیتی، گسترش نفوذ میدانی حوثی‌ها به معنای افزایش هزینه مهار یکی از مهم‌ترین بازوهای منطقه‌ای جمهوری اسلامی خواهد بود؛ هزینه‌ای که بر هم‌پوشانی جبهه دریای سرخ با تنش در خلیج فارس می‌افزاید.

منابع

مؤسسه مطالعات جنگ (ISW)، گزارش وضعیت ایران، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، پروژه تهدیدهای حیاتی (CTP)، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، رویترز، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶، گاردین، ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶.

مرتضی اسماعیل‌پور