Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

جبهه اقتصادی حوثی‌ها علیه عربستان؛ از فرودگاه ریاض تا شریان‌های صادرات نفت

مرتضی اسماعیل‌پور
تصویر آرشیوی برج صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی در ریاض پیش از حمله آبان ۱۴۰۵، عکاس Z thomas در Wikimedia Commons با مجوز CC BY 4.0

متن کامل

گسترش حملات موشکی و پهپادی حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی به عربستان سعودی، دیگر تنها مسئله‌ای مرزی یا نظامی نیست؛ داده‌های منتشرشده از سوی رویترز تصویری از کارزاری مستمر علیه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی و مراکز اقتصادی ارائه می‌کند. از فرودگاه بین‌المللی ریاض تا خطوط انتقال نفت و ساختمان‌های مهم مالی، افزایش تنوع اهداف نشان می‌دهد جنگ یمن به بخشی از معادله امنیت انرژی و هزینه‌های اقتصادی درگیری بزرگ‌تر منطقه تبدیل شده است. برای فهم این روند باید ادعاهای حوثی‌ها را از خسارت‌هایی که مقام‌های سعودی تأیید کرده‌اند جدا کرد.

الگوی حملات؛ از فرودگاه‌ها تا مراکز اقتصادی

رویترز در گزارشی منتشرشده در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، مجموعه حملاتی را که حوثی‌ها از تابستان به این سو علیه عربستان اعلام کرده‌اند دسته‌بندی کرده است. یکی از نقاط برجسته این مرور، تکرار حملات علیه فرودگاه‌های تجاری است. به روایت رویترز، مقام‌های سعودی دست‌کم چهار حمله به فرودگاه ریاض را در هفته آغازشده از پنجم اکتبر تأیید کرده‌اند که در مجموع ۱۸ کشته بر جای گذاشته است. این رقم مربوط به همان چهار حمله تأییدشده است و نباید به همه حملات ادعایی تعمیم داده شود.

فرودگاه دمام در استان شرقی، شهرهای جنوبی و پایگاه‌های نظامی نیز در فهرست اهداف اعلام‌شده از سوی حوثی‌ها قرار دارند. در مورد بسیاری از حملات، اعلام مسئولیت گروه مهاجم تنها یک طرف ماجراست و تأیید مستقل جزئیات یا ارزیابی میزان خسارت در دسترس نیست. با این‌حال، تکرار هشدارهای موشکی و اختلال در تردد هوایی، حتی در مواقعی که خسارت فیزیکی محدود باشد، هزینه امنیتی و اقتصادی واقعی ایجاد می‌کند.

چرا خط لوله شرق-غرب اهمیت راهبردی دارد؟

یکی از آسیب‌پذیری‌های کلیدی منطقه، مسیرهای جایگزین صادرات انرژی در دوره اختلال در تنگه هرمز است. خط لوله شرق-غرب عربستان، تولیدکنندگان نفت در شرق این کشور را به پایانه‌های دریای سرخ پیوند می‌دهد. این مسیر به ریاض کمک می‌کند بخشی از صادرات را بدون عبور از خلیج فارس و تنگه هرمز جابه‌جا کند. در نتیجه، هر تهدید علیه این زیرساخت فقط مسئله‌ای داخلی برای عربستان نیست، بلکه بر انعطاف‌پذیری بازار انرژی در زمان بحران اثر می‌گذارد.

بر اساس مرور رویترز، خط لوله در سپتامبر پس از حمله پهپادی متوقف شد؛ مقام‌های سعودی مسئولیت آن واقعه را متوجه نیروهای شبه‌نظامی حامی جمهوری اسلامی در عراق دانستند، نه حوثی‌ها. پس از آن، حوثی‌ها نیز بارها مدعی هدف قرار دادن خط لوله یا ایستگاه‌های پمپاژ مرتبط با آن شدند. این تمایز مهم است، زیرا یکسان دانستن عامل همه حملات بدون سند، تصویر امنیتی را مخدوش می‌کند.

در عین حال، کنار هم قرار گرفتن تهدید دو مسیر دریایی ــ تنگه هرمز و باب‌المندب ــ نشان می‌دهد چرا واشنگتن، ریاض و شرکای تجاری آنها با یک مسئله چندجبهه‌ای روبه‌رو هستند. حتی اگر صادرات از مسیر جایگزین ممکن باشد، ناامنی در دریای سرخ می‌تواند هزینه بیمه، حمل‌ونقل و برنامه‌ریزی بلندمدت را بالا ببرد. پژوهش مرکز درباره مسیرهای جایگزین انرژی تنگه هرمز همین چالش را از زاویه اقتصاد انرژی بررسی می‌کند.

هدف قرار دادن ساختمان‌های اقتصادی چه پیامی دارد؟

حملات به ساختمان‌های شاخص اقتصادی، علاوه بر خسارت مستقیم، کارکرد روانی و سیاسی دارند. رویترز گزارش داد که در هشتم نوامبر ساختمان شرکت آرامکو در منطقه مالی ریاض آسیب دید و در نوزدهم نوامبر نیز برج صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان هدف حمله قرار گرفت. درباره حادثه اخیر، سازمان دفاع مدنی عربستان آسیب مادی را تأیید کرد و اعلام شد کسی زخمی نشده است. جزئیات بیشتر و ارزیابی عامل حمله در گزارش‌های رسمی و خبری مطرح شده‌اند؛ خبر مستقل این حادثه پیش‌تر در PW Studies منتشر شده است.

این رویدادها از یک منطق فشار اقتصادی حکایت دارند: نمایش این موضوع که حتی مرکز مالی یک کشور ثروتمند و دارای سامانه‌های دفاعی پیشرفته نیز می‌تواند با اختلال و اضطراب روبه‌رو شود. چنین الگویی به‌ویژه برای طرح‌های سرمایه‌گذاری، گردشگری، جذب سرمایه خارجی و برنامه‌های تحول اقتصادی ریاض حساسیت‌زاست. بااین‌حال، اثر بلندمدت بر سرمایه‌گذاری را نمی‌توان فقط از یک حمله یا یک نوسان بازار نتیجه گرفت؛ برای آن به داده‌های مستقل مالی نیاز است.

رایزنی با سنتکام و پرسش درباره نقش واشنگتن

در همین فضای امنیتی، رویترز در ۱۹ نوامبر از دیدار محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، با دریاسالار برد کوپر، فرمانده سنتکام، خبر داد. این دیدار سومین سفر علنی گزارش‌شده کوپر به عربستان از زمان ازسرگیری درگیری‌های شدید با حوثی‌ها در ماه ژوئیه بود. طرف‌ها درباره روابط نظامی و تحولات منطقه گفت‌وگو کردند. رویترز همچنین یادآور شد که در ماه سپتامبر، منابع آگاه از درخواست کمک نظامی ریاض از آمریکا سخن گفته بودند؛ در آن مقطع واشنگتن با حملات مستقیم به حوثی‌ها موافقت نکرد، اما از کمک اطلاعاتی و پشتیبانی در شناسایی اهداف صحبت شد.

از این گزارش‌ها نمی‌توان نتیجه گرفت که تصمیم جدیدی برای عملیات مشترک صادر شده است. آنچه قابل مشاهده است افزایش اهمیت هماهنگی دفاعی و نگرانی درباره تاب‌آوری زیرساخت‌های اقتصادی عربستان است. این مسئله می‌تواند بر تصمیم آمریکا درباره چگونگی تقسیم منابع نظامی میان دفاع از متحدان، کنترل کشتیرانی و فشار بر ساختار نظامی جمهوری اسلامی اثر بگذارد.

تحلیل راهبردی؛ هزینه جنگ نیابتی برای منطقه و رژیم

در نگاه راهبردی مرکز مطالعات صلح و جنگ، حملات حوثی‌ها یک مسئله فرعی در حاشیه رویارویی با جمهوری اسلامی نیست؛ زیرا شبکه‌های مسلح نزدیک به تهران می‌توانند هزینه درگیری را برای کشورهای دیگر بالا ببرند و دامنه بحران را از یک جغرافیا فراتر ببرند. این واقعیت در کنار حملات گزارش‌شده به بحرین و کویت و تهدید تجارت دریایی، از شکل‌گیری محیطی حکایت دارد که در آن وقوع یک حادثه بزرگ می‌تواند محاسبات تصمیم‌گیران واشنگتن، تل‌آویو و ریاض را تغییر دهد.

در عین حال، حمایت تاریخی جمهوری اسلامی از حوثی‌ها به معنی اثبات دستور مستقیم تهران برای هر حمله مشخص نیست. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای باید شواهد مستقل درباره زنجیره تصمیم‌گیری یا انتقال دستور وجود داشته باشد. تمایز میان حمایت تسلیحاتی، همسویی سیاسی و کنترل عملیاتی برای اعتبار تحلیل ضروری است.

فشار اقتصادی مستمر بر عربستان و دیگر دولت‌های منطقه ممکن است در کوتاه‌مدت انگیزه میانجی‌گری و اجتناب از جنگ گسترده را افزایش دهد؛ اما اگر تهدید مسیرهای حیاتی تداوم یابد، همین دولت‌ها ممکن است به سمت تقویت هماهنگی امنیتی و درخواست پاسخ بازدارنده مؤثرتر حرکت کنند. بنابراین ظاهر تلاش‌های دیپلماتیک نباید به‌اشتباه نشانه پایان خطر تفسیر شود. شرایطی که در آن فرودگاه‌ها، مراکز مالی، نفتکش‌ها و خطوط انرژی هم‌زمان در معرض تهدید هستند، مستعد تشدید ناگهانی است.

نتیجه: مرور رویترز از حملات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد حوثی‌ها فشار را از جبهه نظامی به محیط اقتصادی عربستان گسترش داده‌اند. پیامد این کارزار برای جمهوری اسلامی دوگانه است: از یک سو فشار بر کشورهای رقیب افزایش می‌یابد و از سوی دیگر، خطر شکل‌گیری همکاری گسترده‌تر منطقه‌ای برای مهار شبکه‌های مسلح مورد حمایت رژیم تشدید می‌شود. سرنوشت این رویارویی به میزان تاب‌آوری زیرساخت‌ها، تصمیم ریاض و واکنش واشنگتن بستگی خواهد داشت.

منابع و اعتبار تصویر

رویترز، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، مرور حملات حوثی‌ها به عربستان؛ رویترز، ۱۹ نوامبر، اصابت به برج صندوق سرمایه‌گذاری عمومی؛ رویترز، ۱۹ نوامبر، دیدار ولیعهد عربستان و فرمانده سنتکام.

تصویر شاخص: برج صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان در ریاض، عکس آرشیوی ۲۸ ژانویه ۲۰۲۶، پیش از حمله؛ عکاس Z thomas، Wikimedia Commons، مجوز CC BY 4.0، بدون تغییر در عکس اصلی.

مرتضی اسماعیل‌پور