Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

آرایش نیروهای آمریکا در برابر جمهوری اسلامی؛ بازدارندگی سنگین و ابهام درباره موج تازه جنگ

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

گزارش‌های تازه مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل و رسانه تخصصی نیروی دریایی آمریکا نشان می‌دهد واشینگتن در آستانه پایان نوامبر ۲۰۲۶ همچنان توان دریایی قابل‌توجهی در خاورمیانه حفظ کرده، اما ترکیب قابل مشاهده نیروهایش با آرایش کامل یک کارزار هوایی گسترده یکسان نیست. در مقابل، تقویت لایه‌های پدافند، ادامه محاصره دریایی و حملات پراکنده منتسب به جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی، محیط بحران را شکننده‌تر کرده‌اند. پرسش راهبردی دیگر تنها تعداد ناوها نیست؛ این است که آیا ایالات متحده از وضعیت فشار و مهار به مرحله آماده‌سازی برای عملیات گسترده‌تر عبور می‌کند؟

در تاریخ ۱۵ نوامبر، گزارش رصد هفتگی مؤسسه INSS به قلم استفان کوهن، با اتکا به داده‌های متن‌باز و گزارش‌های رسانه‌ای، نتیجه گرفت که حضور دریایی آمریکا همچنان در سطحی بالا باقی مانده و سومین گروه ضربت ناو هواپیمابر در مسیر منطقه توصیف می‌شود. با این حال، گزارش ۱۹ نوامبر USNI News در همان مقطع از حضور دو گروه ضربت، تئودور روزولت و جورج اچ.دبلیو. بوش، در خاورمیانه خبر می‌دهد و خروج جورج واشینگتن به سمت منطقه هند و اقیانوس آرام را ثبت می‌کند. این دو داده را نباید به‌اشتباه به‌معنای حضور قطعی و هم‌زمان سه ناو در یک نقطه تلقی کرد؛ روز استقرار، جابه‌جایی و مأموریت هر گروه اهمیت دارد.

قدرت دریایی به‌معنای صدور فرمان حمله نیست

حضور ناو هواپیمابر، ناوشکن‌های همراه و سامانه‌های دفاع موشکی برای آمریکا چند کارکرد هم‌زمان دارد: محافظت از نیروها و خطوط کشتیرانی، پشتیبانی از اجرای محاصره، امکان واکنش محدود به تهدیدها و حفظ گزینه عملیات تهاجمی. همین چندکارکردی بودن باعث می‌شود نتوان تنها از روی شمار شناورها، زمان تصمیم سیاسی کاخ سفید را استخراج کرد. ناوهای جنگی می‌توانند هفته‌ها برای اجرای محاصره و ایجاد فشار اقتصادی فعالیت کنند، بی‌آنکه کارزار هوایی تازه‌ای آغاز شود؛ در سوی دیگر، همان استقرار می‌تواند در مدت کوتاهی پشتیبان تصمیمی متفاوت باشد.

پژوهش INSS درباره هفته اول نوامبر، برآوردی از دو ناو هواپیمابر، یازده ناوشکن و یک رزم‌ناو در دریای عرب و تعدادی شناور دیگر در دریای سرخ و مدیترانه ارائه کرده بود. این اعداد، تصویر یک هفته مشخص از منابع باز است، نه فهرست لحظه‌ای تأییدشده پنتاگون در ۲۰ نوامبر. آنچه اهمیت تحلیلی دارد تداوم ظرفیت دریایی و افزایش بار مأموریت‌های دفاعی و نظارتی است؛ درگیری دریایی فرسایشی، از نظر مصرف مهمات، نگهداری تجهیزات و زمان خدمه با عملیات کوتاه‌مدت تفاوت بنیادین دارد.

نشانه برجسته‌تر: تقویت سپر دفاعی

در گزارش پیشین INSS در ۸ نوامبر، جابه‌جایی یک سامانه پاتریوت به اسرائیل و پروازهای متعدد هواپیماهای ترابری آمریکایی به پایگاه عوودا ثبت شده بود. پژوهشگران تأکید کردند که مسیر پروازهای ترابری، به‌تنهایی محتوای بار آن‌ها را اثبات نمی‌کند؛ بنابراین انتساب همه این پروازها به تجهیزات پدافندی یک استنباط احتمالی است، نه اطلاعات تأییدشده از محموله‌ها. همین احتیاط در خواندن نشانه‌های نظامی ضروری است.

مرکز داده INSS در آن مقطع حضور تقریبی هفت تا نه آتشبار پاتریوت و دو تا سه آتشبار تاد را در پهنه منطقه برآورد کرده بود. چنین ارقامی باید با برچسب «برآورد منابع باز» نقل شوند، زیرا نه لزوماً به‌روزِ روز انتشارند، نه همه اجزای عملیاتی، آمادگی و مکان دقیق سامانه‌ها از گزارش قابل احراز است. در همان گزارش، تحویل بیش از ۲۴ هزار سامانه مقابله با پهپاد به حوزه عملیاتی سنتکام طی سال ۲۰۲۶ و بیش از ۱۳۰۰ پهپاد یک‌طرفه LUCAS گزارش شده بود. تعداد «سامانه تحویلی» معادل شمار آتشبارهای آماده شلیک یا تضمین نرخ موفقیت دفاعی نیست.

از منظر راهبردی، این جابه‌جایی‌ها تنها واکنشی انفعالی نیستند. پیش از هر عملیات بزرگ، فرماندهی آمریکا باید توان حفاظت از پایگاه‌ها، پرسنل، لجستیک و متحدان را در برابر موشک‌ها و پهپادهای تلافی‌جویانه تقویت کند. به این معنا، افزایش پدافند می‌تواند هم نشانه احتیاط برای جلوگیری از جنگ باشد و هم یکی از پیش‌نیازهای احتمالی برای پذیرش خطر جنگ جدید. تفسیر درست وابسته به هم‌زمانی آن با سایر نشانه‌هاست، نه یک خبر منفرد درباره انتقال یک سامانه.

جای خالی بخشی از توان تهاجمی چه می‌گوید؟

مؤسسه INSS در ارزیابی هفته نخست نوامبر تصریح کرد که در مقایسه با مارس ۲۰۲۶، آرایش دریایی آمریکا تقریباً هم‌سطح است، اما حضور هوایی مستقر در پایگاه‌های منطقه سبک‌تر به نظر می‌رسد. در آن دوره، حضور بمب‌افکن‌های استقرار‌یافته در منطقه و جنگنده‌های اف-۲۲ گزارش نشده بود. نبود گزارش عمومی درباره یک یگان، به‌معنای نبود قطعی آن نیست؛ با این حال، وقتی این داده با محدودیت ذخایر مهمات دقیق و طولانی‌شدن مأموریت‌ها کنار هم قرار می‌گیرد، از تفاوت میان «قابلیت ضربه محدود» و «آمادگی کامل برای یک کارزار ممتد» خبر می‌دهد.

INSS نتیجه گرفت که تکرار کارزاری در ابعاد مارس احتمالاً به تقویت ناوگان بمب‌افکن و جنگنده‌های مستقر و شاید افزایش ظرفیت بال هوایی دریایی نیاز دارد. این یک ارزیابی تخصصی است، نه اعلام طرح حمله از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا. همچنین تکیه بر آمار قابل مشاهده نمی‌تواند همه ابزارهای دورایستا، زیردریایی یا قابلیت‌های خارج از منطقه را اندازه بگیرد. اما برای تحلیلگر، تمایز فوق بسیار مهم است: آمریکا می‌تواند از چند مسیر توان ضربه‌زنی داشته باشد، ولی ایجاد پایداری عملیاتی در یک جنگ بزرگ، داستان دیگری است.

محاصره دریایی؛ جنگی که بدون بمباران بزرگ ادامه دارد

بخش پایدار سیاست آمریکا در این ماه، فشار بر شریان صادرات و تدارکات جمهوری اسلامی است. بنا بر گزارش ۱۹ نوامبر USNI News، دامنه نظارت بر اجرای محاصره به شناورهایی که از طریق انتقال محموله کشتی‌به‌کشتی از کشتی‌های مرتبط با بنادر جمهوری اسلامی بار دریافت می‌کنند نیز تعمیم یافته است. در این گزارش به اعلام سنتکام درباره تغییر مسیر نزدیک به ۱۵۰ کشتی و ازکارانداختن پنج شناور از زمان اجرای مجدد محاصره در ژوئیه استناد شده است. این ارقام، ادعای اعلامی نظامی آمریکا در بازه مشخصند و باید از حسابرسی مستقل میزان خسارت اقتصادی جدا بمانند.

این روند از نظر ماهیت، صرفاً «جایگزین جنگ» نیست؛ شکلی از اعمال قدرت نظامی مستمر است که در هر برخورد دریایی احتمال خطای محاسباتی به همراه دارد. بازرسی، تغییر مسیر، تهدید به شلیک و تلاش احتمالی برای فرار از محاصره می‌تواند در چند دقیقه یک رویداد اقتصادی را به حادثه امنیتی تبدیل کند. جمهوری اسلامی نیز با تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز، تلاش می‌کند هزینه فشار آمریکا را به اقتصاد منطقه و بازار انرژی منتقل کند؛ چنین رویکردی به‌معنای همسان‌بودن منافع دستگاه حاکم با منافع ملی مردم ایران نیست.

در همین چارچوب، گزارش پیشین مرکز مطالعات صلح و جنگ درباره گسترش محاصره به انتقال نفت در دریا، جزئیات ابزار فشار آمریکا را بررسی کرده بود. مسئله این مقاله، فراتر از سازوکار حقوقی محاصره، نسبت آن با آرایش نیروها و تصمیم درباره دور بعدی عملیات است.

بازدارندگی زیر فشار: از بحرین تا عربستان

تهدید علیه پایگاه‌های آمریکا و متحدان آن در یک محیط سیاسی بی‌ثبات رخ می‌دهد. INSS در گزارش ۱۵ نوامبر، ادعای سپاه درباره هدف قراردادن رادار آمریکایی در بحرین را در برابر گزارش سنتکام مبنی بر رهگیری دو پهپاد و نبود خسارت قرار داد. این دو روایت یکسان نیستند و بدون تأیید مستقل نمی‌توان ادعای نابودی رادار را واقعیت قطعی دانست. تحلیل تخصصی پیشین سایت درباره شبکه راداری پراکنده نیز همین تمایز را در بررسی امنیت پایگاه‌ها روشن کرده است.

رویدادهای ۱۹ و ۲۰ نوامبر در عربستان اهمیت دیگری دارند. طبق گزارش ۲۰ نوامبر رویترز، ائتلاف به رهبری عربستان از رهگیری موشک بالستیک حوثی‌ها در جنوب این کشور خبر داد و هشدارهایی درباره پهپادها در جازان، ابها و خمیس مشیط منتشر شد. چنین رخدادهایی، به‌ویژه هنگامی که زیرساخت غیرنظامی و اقتصادی نیز تهدید می‌شود، نشان می‌دهد تصمیم واشینگتن درباره ادامه فشار بر جمهوری اسلامی در خلأ گرفته نمی‌شود؛ هر جبهه منطقه‌ای می‌تواند بار پدافندی، دیپلماتیک و اقتصادی جدیدی بر متحدان آمریکا تحمیل کند.

البته رابطه حمایت جمهوری اسلامی از حوثی‌ها با فرماندهی مستقیم هر حمله باید از هم تفکیک شود. وابستگی تسلیحاتی یا سیاسی، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که جزئیات هر عملیات از تهران دستور داده شده است. ولی مجموعه حملات، حتی در نبود دستور مستقیم قابل اثبات، به سیاست فشار منطقه‌ای جمهوری اسلامی کمک می‌کند و احتمال واکنش زنجیره‌ای را افزایش می‌دهد.

کاخ سفید میان مهار و تصمیم نظامی

رویترز در ۱۴ نوامبر به نقل از منابع گزارش داد ترامپ ممکن است در صورت نبود تحریک تازه از سوی جمهوری اسلامی یا حوثی‌ها، حمله دیگری را فعلاً به تعویق بیندازد. این گزارش از عدم تصمیم قطعی برای پایان بحران نیز سخن می‌گفت و تأکید داشت گزینه‌های نظامی همچنان باقی است. این ارزیابی نباید به «حمله حتمی» یا «لغو قطعی حمله» تبدیل شود. در مقابل، اظهارات مارکو روبیو که رویترز در ۱۰ نوامبر گزارش کرد از اتکای فعلی واشینگتن به محاصره و تحریم‌ها حکایت می‌کرد.

تناقض ظاهری این پیام‌ها را می‌توان با منطق «حفظ گزینه‌ها» توضیح داد. فشار اقتصادی باید برای طرف مقابل معتبر و دردناک باشد؛ ولی اگر حکومت جمهوری اسلامی به این نتیجه برسد که آمریکا به‌هیچ‌وجه قصد استفاده دوباره از قدرت نظامی را ندارد، اهرم بازدارندگی ضعیف می‌شود. برعکس، اگر هر جابه‌جایی تسلیحاتی به‌عنوان اعلان جنگ خوانده شود، احتمال واکنش پیش‌دستانه و تشدید ناخواسته بحران بالا می‌رود. راهبرد واشینگتن در این وضعیت، نگه‌داشتن ابهام عملیاتی همراه با فشار قابل مشاهده است.

سه مسیر محتمل در هفته‌های آینده

نخست، ادامه محاصره و بازدارندگی فعال: سناریویی که در آن ناوها و لایه‌های دفاع هوایی می‌مانند، برخوردهای محدود مهار می‌شود و واشینگتن بدون آغاز کارزار وسیع‌تر بر درآمدها و شبکه‌های تدارکاتی جمهوری اسلامی فشار می‌آورد. شواهد علنی فعلی با این مسیر سازگار است، اما دوام آن به رفتار طرف‌ها و هزینه‌های اقتصادی بستگی دارد.

دوم، ضربات محدود در پاسخ به حادثه مشخص: در صورت آسیب جدی به نیروهای آمریکایی، حمله به تأسیسات متحدان یا تشدید حوادث دریایی، ممکن است پاسخ نظامی هدفمندتر از محاصره اما کوچک‌تر از جنگ فراگیر انتخاب شود. این راه می‌تواند به بازدارندگی کمک کند، ولی خطر واکنش متقابل و گسترش تدریجی دامنه هدف‌ها را دارد.

سوم، گذار به کارزار گسترده: این سناریو نیازمند تصمیم سیاسی، پذیرش هزینه و فراهم‌بودن ظرفیت تهاجمی و دفاعی پایدارتر است. در چارچوب داده‌های متن‌باز مورد بررسی، آمادگی برای چنین سناریویی یک امکان است، نه رویدادی که دستور اجرای آن تأیید شده باشد. نشانه‌های قابل اتکاتر برای ارزیابی آن، تغییرات مستند در ظرفیت هوایی و لجستیکی، افزایش آماده‌باش و پیام‌های رسمی هستند؛ نه شایعه درباره تاریخ یک حمله.

جمع‌بندی راهبردی

جمهوری اسلامی در برابر یک آمریکا‌ی منفعل قرار ندارد؛ محاصره فعال، توان دریایی و شبکه پدافند منطقه‌ای همچنان هزینه محاسبات نظامی رژیم را بالا نگه می‌دارند. اما از سوی دیگر، واقعیت مستند این نیست که هر ناو جدید فرمان آغاز بمباران را نمایندگی کند. مهم‌ترین تحول، تداوم آماده‌باش و امکان انتقال سریع از فشار اقتصادی به ضربه نظامی، در محیطی است که حوادث دریایی و حملات نیابتی می‌توانند زمان تصمیم را کوتاه کنند. به همین دلیل، نشانه‌های واقعی تشدید تنش را باید جدی گرفت، حتی وقتی هیچ منبع معتبری آغاز قریب‌الوقوع یک کارزار هوایی بزرگ را تأیید نکرده است.

مرتضی اسماعیل‌پور

منابع و اسناد