Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

نتانیاهو عملیات علیه جمهوری اسلامی را ناگزیر می‌داند؛ طرح‌های مشترک در انتظار تصمیم ترامپ

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

گزارش و تحلیل راهبردی، ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶: هم‌زمان با افزایش رفت‌وآمدهای فرماندهان نظامی آمریکا و اسرائیل و تبادل حملات محدود در خلیج فارس، گزارشی تازه از شبکه ۱۳ اسرائیل ادعا می‌کند بنیامین نتانیاهو در نشست‌های امنیتی، عملیات دیگری علیه جمهوری اسلامی را «اجتناب‌ناپذیر» توصیف کرده است. این گزارش همچنین به نقل از یک افسر ارشد ناشناس ارتش اسرائیل می‌گوید طرح‌هایی مشترک میان ارتش اسرائیل و فرماندهی مرکزی آمریکا وجود دارد که تأیید شده‌اند. در مقابل، دونالد ترامپ در گفت‌وگوی مستقیم ۱۹ نوامبر با آکسیوس گفته برای تصمیم درباره گام بعدی عجله ندارد و پس از آغاز سال ۲۰۲۷ وضعیت را ارزیابی خواهد کرد. کنار هم گذاشتن این دو روایت، تصویری از آمادگی عملیاتی در کنار عدم قطعیت تصمیم سیاسی ارائه می‌دهد؛ نه تأیید یک جنگ قریب‌الوقوع و نه نشانه کنارگذاشته‌شدن گزینه نظامی.

آنچه گزارش شده، آنچه هنوز ثابت نشده است

به نوشته تایمز آو اسرائیل در ۱۹ نوامبر، شبکه ۱۳ گزارش داده نتانیاهو در یک نشست امنیتی گفته عملیات علیه جمهوری اسلامی ناگزیر است. همان رسانه از قول افسر ارشد و بی‌نام ارتش اسرائیل مدعی شده طرح‌های مشترک و تأییدشده‌ای میان ارتش اسرائیل و سنتکام در دست است و مسئله اصلی زمان اجرای آنهاست. این سخنان، روایت رسانه‌ای مبتنی بر منابع ناشناس است؛ انتشار آن به معنی تأیید مستقلِ تصویب نهایی عملیات، نوع اهداف، مدت یا تاریخ شروع حمله نیست. همچنین توصیف «تأییدشده» در زبان آن منبع نظامی را نباید بدون مدارک بیشتر معادل مجوز سیاسی رئیس‌جمهوری آمریکا گرفت.

در سطح علنی، بخش قابل اتکاتر ماجرا انجام دیدارهای فرماندهی است. بر اساس گزارش آکسیوس، دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، ۱۸ نوامبر در اسرائیل با ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش، و رومان گافمن، رئیس موساد، دیدار کرده است. ارتش اسرائیل هدف نشست‌ها را هماهنگی و تقویت آمادگی برای سناریوهای مختلف اعلام کرده است. این فعالیت‌ها با ماهیت برنامه‌ریزی عملیاتی سازگارند، اما به‌تنهایی نمی‌گویند که تصمیم برای آغاز یک کارزار هوایی تازه گرفته شده است.

چرا تفاوت «طرح آماده» و «دستور حمله» تعیین‌کننده است؟

در فرماندهی‌های مدرن، تهیه و به‌روزرسانی طرح‌های احتمالی بخشی از کار مستمر نظامی است. وجود سناریوهای آماده برای حمله، نشانه جدی‌بودن گزینه نظامی و ظرفیت اجرای سریع آن است؛ با این حال تصمیم نهایی به متغیرهای سیاسی، اطلاعاتی، حقوقی و منطقه‌ای گره می‌خورد. در پرونده جمهوری اسلامی، این فاصله اهمیت بیشتری دارد، زیرا حملات محدود به مواضع سپاه در قشم، هدف‌گرفتن تأسیسات مرتبط با آمریکا در بحرین و کویت و فشار بر تجارت دریایی، میدان را از حالت آرامش کامل خارج کرده‌اند. بنابراین واشینگتن و تل‌آویو با یک مسئله فرضی روبه‌رو نیستند؛ درگیری‌های واقعی، امکان لغزش به مرحله شدیدتر را بالا می‌برد.

آکسیوس در گزارش ۱۸ نوامبر نوشت کاخ سفید از پنتاگون و نهادهای اطلاعاتی خواسته واکنش احتمالی جمهوری اسلامی را در برابر سناریوهای طراحی‌شده ارزیابی کنند. پرسش محوری، به نقل از دو منبع مطلع، این است که آیا عملیاتی وجود دارد که بدون برانگیختن حمله گسترده به زیرساخت‌های نفت و گاز کشورهای منطقه اجرا شود. چنین پرسشی از نظر راهبردی مهم است: مسئله واشینگتن فقط توان ضربه‌زدن نیست، بلکه کنترل دامنه واکنش پس از ضربه است. این گزارش نیز بر منابع ناشناس متکی است و جزئیات ارزیابی‌های طبقه‌بندی‌شده منتشر نشده است.

سه فشار هم‌زمان بر محاسبات واشینگتن

نخست، اسرائیل جمهوری اسلامیِ دارای توان بازسازی موشکی و فعالیت هسته‌ای فاقد نظارت کافی را خطری ماندگار می‌بیند. بر اساس گزارش آکسیوس، نتانیاهو خواهان ازسرگیری سریع‌تر کارزار نظامی است؛ اما این مطالبه را نباید با تصمیم آمریکا یکسان دانست. گزارش‌های اخیر همچنین از اختلاف نظر در واشینگتن درباره فوریت برخی تهدیدهای ادعایی، از جمله تسلیحات شیمیایی، خبر می‌دهند. وجود ادعاهای اطلاعاتی درباره تحقیق و توسعه، معادل اثبات توان عملیاتی یا حمله قریب‌الوقوع نیست.

دوم، کاخ سفید هم‌اکنون ابزار فشار غیر از حمله وسیع را به کار گرفته است. محاصره بنادر جمهوری اسلامی، محدودیت‌های انتقال نفت، تحریم شبکه‌های مالی وابسته به سپاه و فشار بر مسیرهای تأمین مواد دوکاربردی، از دید واشینگتن می‌تواند هزینه بقای ماشین امنیتی رژیم را افزایش دهد. اگر رئیس‌جمهوری آمریکا تصور کند این فشارها به نتایج بیشتری می‌رسند، ممکن است آغاز عملیات گسترده را عقب بیندازد؛ ولی این تعویق ضرورتاً به معنای خروج گزینه نظامی از روی میز نیست.

سوم، کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکایی و بازیگران اقتصاد انرژی نگران پاسخ تلافی‌جویانه جمهوری اسلامی هستند. آسوشیتدپرس گزارش کرده مقام‌های منطقه، پاکستان و ترکیه تماس‌هایی را برای جلوگیری از گسترش درگیری دنبال می‌کنند. زیرساخت‌های نفت و گاز، آب‌شیرین‌کن‌ها، برق و ارتباطات زیردریایی، در چنین سناریویی آسیب‌پذیرند. هم‌زمان، فعالیت حوثی‌ها در دریای سرخ می‌تواند فشار بر حمل‌ونقل جهانی را مضاعف کند. از این رو، محاسبه یک حمله محدود فقط به میزان خسارت واردشده به اهداف نظامی ختم نمی‌شود.

معنای سخنان تازه ترامپ درباره سال ۲۰۲۷

باراک راوید در آکسیوس گزارش داده ترامپ روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر، از هواپیمای ریاست‌جمهوری، گفته درباره اقدام بعدی علیه جمهوری اسلامی عجله ندارد و تصمیم‌گیری را به آغاز سال آینده موکول می‌کند. این سخن، موضع علنی فعلی رئیس‌جمهوری آمریکا است، نه تضمین تعلیق هرگونه عملیات تا ژانویه. رهبران سیاسی ممکن است جدول زمانی را تغییر دهند یا برای حفظ غافلگیری، درباره تصمیم‌های نظامی سکوت کنند؛ اما بدون شواهد مستقل نباید فرض کرد تصمیم محرمانه‌ای از پیش قطعی شده است.

این فاصله زمانی دو تفسیر قابل بررسی دارد. در تفسیر اول، کاخ سفید به محاصره و تحریم فرصت بیشتری می‌دهد تا جمهوری اسلامی را برای امتیازدهی تحت فشار بگذارد. در تفسیر دوم، واشینگتن می‌کوشد هزینه‌های سیاسی، سطح آمادگی و خطر پاسخ متقابل را پیش از تصمیم نهایی بازسنجد. هر دو تفسیر با ادامه برنامه‌ریزی نظامی سازگار است. هیچ‌کدام به خودی خود پیش‌بینی قابل اطمینانی درباره روز آغاز جنگ ارائه نمی‌کند.

سه مسیر احتمالی تشدید بحران

مسیر نخست، فرسایش کنترل‌شده: ایالات متحده محاصره، تحریم‌ها و عملیات دفاعی محدود را ادامه دهد و از حمله وسیع بپرهیزد. در این حالت فشار بر منابع مالی و آزادی عمل رژیم افزایش می‌یابد، اما امکان حملات متقابل کوچک و سوءمحاسبه همچنان باقی می‌ماند.

مسیر دوم، عملیات محدود با هدف نظامی مشخص: حمله‌ای علیه ظرفیت‌های پرتاب موشک یا تجهیزات تهدیدکننده نیروهای آمریکایی انجام شود. این سناریو ممکن است از نظر طراحان قابل مهار باشد، ولی سابقه حملات به پایگاه‌ها و کشتیرانی نشان می‌دهد کنترل واکنش طرف مقابل تضمین‌شده نیست.

مسیر سوم، کارزار گسترده مشترک: واشینگتن و اسرائیل به این جمع‌بندی برسند که صرف فشار اقتصادی و ضربات نقطه‌ای، خطرهای مورد نظر آنها را برطرف نمی‌کند. چنین تصمیمی می‌تواند سطح تهدید علیه ساختار فرماندهی و زیرساخت نظامی جمهوری اسلامی را تغییر دهد و هم‌زمان خطر ضربه به تأسیسات حیاتی کشورهای منطقه، اختلال طولانی‌تر در تنگه هرمز و گسترش جبهه‌های نیابتی را بالا ببرد. وجود گزینه سوم در برنامه‌ریزی، خود اثبات انتخاب آن نیست.

تحلیل نهایی: پنجره‌ای پرخطر میان آمادگی و تصمیم

در ارزیابی راهبردی، ترکیب گزارش منتسب به نتانیاهو، جلسات نظامی سطح بالا و درخواست ارزیابی واکنش تهران از سوی کاخ سفید، نشانه آن است که گزینه حمله مشترک همچنان در چرخه جدی تصمیم‌سازی قرار دارد. در عین حال، موضع علنی ترامپ و نگرانی دولت‌های منطقه نشان می‌دهد زمان‌بندی و پیامدهای حمله محل اختلاف و محاسبه است. جمهوری اسلامی با اتکا به تهدید کشتیرانی، پایگاه‌های منطقه‌ای و شبکه‌های نیابتی می‌کوشد هزینه فشار آمریکا را افزایش دهد؛ اما هر حمله جدید می‌تواند دقیقاً همان استدلالی را تقویت کند که طرفداران عملیات بزرگ‌تر در واشینگتن و اسرائیل مطرح می‌کنند.

منافع ملی ایران را نباید با بقای ساختار قدرت جمهوری اسلامی یکی دانست. گسترش جنگ خطر مستقیمی برای جان غیرنظامیان، زیرساخت‌های کشور و اقتصاد منطقه دارد، حتی اگر هدف اعلامی حملات، توان نظامی یا امنیتی رژیم باشد. از همین رو، تحلیل دقیق نه بر پیشگویی زمان جنگ، بلکه بر شناخت نشانه‌های تصمیم نهایی تمرکز می‌کند: تغییر در آرایش نیروها، صدور دستورهای رسمی، اقدامات حفاظتی در پایگاه‌های منطقه و تحول در مواضع علنی واشینگتن. اکنون شواهد از افزایش آمادگی و خطر تشدید حکایت دارند؛ هنوز از صدور دستور قطعی برای یک جنگ گسترده خبر تأییدشده‌ای در دست نیست.

منابع و مطالعه بیشتر

مطالب مرتبط در مرکز مطالعات صلح و جنگ: دیدار سه‌جانبه سنتکام، موساد و ارتش اسرائیل، بررسی سناریوهای حمله مشترک در کاخ سفید، دیپلماسی منطقه‌ای و خطر جنگ دوباره.

مرتضی اسماعیل‌پور