Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

۲۵ دریانورد کشته در بحران هرمز؛ ثبت ۳۴ حمله به کشتی‌ها در اکتبر

مرتضی اسماعیل‌پور
عکس واقعی آرشیوی رسمی نیروی دریایی آمریکا از یک کشتی تجاری در کنار ناوشکن USS Normandy هنگام عبور از تنگه هرمز در ۲۰۱۹؛ تصویر رویداد نوامبر ۲۰۲۶ نیست

متن کامل

جنگ دریایی پیرامون تنگه هرمز، علاوه بر اختلال در صادرات انرژی، به بحرانی طولانی برای جان دریانوردان غیرنظامی تبدیل شده است. نشریه تخصصی USNI News در گزارش ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد در شمارش خود ۳۴ حمله به کشتی‌های تجاری در ماه اکتبر و ۱۶ مورد دیگر از ابتدای نوامبر تا زمان انتشار گزارش ثبت کرده است. بر پایه رقمی که این نشریه از سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) نقل می‌کند، شمار دریانوردان جان‌باخته از آغاز درگیری‌های اواخر فوریه به ۲۵ نفر رسیده است. این داده‌ها نشان می‌دهد خطر حملات دریایی حتی هنگام توقف عملیات نظامی گسترده نیز از میان نرفته است.

آمار چه می‌گوید و چگونه باید خوانده شود؟

هدر مونجیلیو، خبرنگار USNI News، ۱۹ نوامبر گزارش داد اکتبر در مجموعه داده‌های این رسانه پرتعدادترین ماه حمله به کشتی‌های تجاری از آغاز جنگ بوده است. رقم ۱۶ حمله برای نوامبر، آمار تا ۱۹ نوامبر است و نباید با آمار یک ماه کامل مقایسه مستقیم شود. همچنین روش ثبت «حمله» در پایگاه‌های اطلاعاتی مختلف یکسان نیست؛ گزارش‌های سازمان‌های امنیت دریایی ممکن است حادثه، حمله تأییدشده یا پیام هشدار را با معیارهایی متفاوت بشمارند. از این رو این اعداد را باید به نهاد ارائه‌دهنده آنها نسبت داد، نه به‌عنوان شمار قطعی و مشترک همه مراجع معرفی کرد.

طبق همان گزارش، از ابتدای نوامبر تا زمان انتشار، ۱۴ دریانورد مجروح، یک تن کشته و دو نفر مفقود گزارش شده‌اند. عدد ۲۵ کشته که به IMO نسبت داده شده، به کل دوره درگیری اشاره دارد و با آمار قربانیان تنها در نوامبر متفاوت است. سازمان بین‌المللی دریانوردی پیش‌تر در ۱۶ سپتامبر نیز دست‌کم ۲۲ کشته و ۸۰ حمله تأییدشده پیرامون هرمز را گزارش کرده بود. مقایسه این دو تاریخ، تداوم تهدید را نشان می‌دهد، اما به تنهایی هویت عامل همه حملات را روشن نمی‌کند.

فقط نفتکش‌ها نیستند؛ امنیت تجارت جهانی هدف آسیب قرار گرفته است

در بحث‌های سیاسی، بحران هرمز معمولاً به قیمت نفت و حجم صادرات محدود می‌شود. اما کشتی‌های حامل کالا، خدمه فنی، دریانوردان کشورهای ثالث و شرکت‌های پشتیبانی نیز در معرض مخاطره‌اند. یک حمله حتی اگر به غرق‌شدن شناور نینجامد می‌تواند سبب تخلیه اضطراری خدمه، تعلیق سفر، افزایش هزینه بیمه و تأخیر در انتقال غذا، سوخت یا تجهیزات صنعتی شود. شمار کشته‌شدگان نیز یادآوری می‌کند که «اهرم فشار دریایی» در عمل بر جان کسانی اثر می‌گذارد که لزوماً در تصمیم‌گیری‌های جنگ نقشی ندارند.

در ۱۷ نوامبر، رویترز به نقل از منابع امنیتی دریایی و مقام‌های عمانی گزارش داد خدمه کشتی حامل گاز مایع «تارا گس» پس از اصابت یک پرتابه و وقوع آتش‌سوزی نزدیک شبه‌جزیره مسندم ناچار به ترک شناور شدند. مقام‌های عمان ۲۴ خدمه را تخلیه کردند و مقام‌های هند گفتند دو نفر از دریانوردان هندی در بیمارستان بستری شده‌اند. این گزارش وقوع حادثه و تخلیه را تأیید می‌کند، اما از آن نمی‌توان هویت قطعی مهاجم را استخراج کرد. خبرهای پیشین سایت از آتش‌گرفتن نفتکش‌ها در شرق هرمز نمونه دیگری از همین وضعیت است.

محاصره آمریکا و پاسخ پرخطر در آبراه‌ها

طبق گزارش USNI، سنتکام در ۱۱ نوامبر اعلام کرده بود از زمان ازسرگیری محاصره دریایی در ژوئیه، حدود ۱۵۰ شناور را تغییر مسیر داده و پنج شناور را از حرکت بازداشته است. این ارقام ادعای اعلام‌شده فرماندهی آمریکا هستند و از منظر حقوقی یا نظامی به معنای احراز مستقل مشروعیت هر اقدام نیستند. به‌علاوه، نشریه USNI گزارش کرده که در نوامبر سه حمله در محدوده خلیج فارس ثبت شده، در حالی که پیش از آن آخرین حمله ثبت‌شده در این بخش از آبراه در ۱۵ ژوئیه رخ داده بود.

واشنگتن ۱۸ نوامبر دامنه اجرای محاصره را با صدور هشدار جدیدی درباره انتقال بار میان کشتی‌ها افزایش داد. گزارش قبلی مرکز درباره دستورالعمل تازه سنتکام جزئیات این سیاست را توضیح داده است. آن تصمیم و آمار تازه حملات را باید دو مسئله مرتبط اما متمایز دانست: یکی گسترده‌ترشدن دامنه اعلامی اجرای محاصره از سوی آمریکاست، و دیگری استمرار ناامنی برای شناورهای تجاری از جانب کنشگران مختلف. هیچ‌یک به‌خودی‌خود عامل تک‌تک رخدادهای دریایی را تعیین نمی‌کند.

چرا تهدید دریانوردان برای محاسبات رژیم اهمیت دارد؟

جمهوری اسلامی از موقعیت جغرافیایی ایران در کنار تنگه هرمز و امکان اخلال در عبور شناورها برای ایجاد فشار بر آمریکا و شرکای منطقه‌ای آن استفاده می‌کند. تهدید امنیت کشتیرانی می‌تواند بازار انرژی را نگران و هزینه اقتصادی محاصره را برای طرف‌های دیگر نیز افزایش دهد. اما این ابزار با یک هزینه راهبردی همراه است: تکرار حملات به کشتی‌های غیرنظامی ممکن است کشورهای واردکننده انرژی، دولت‌های صاحب پرچم و سازمان‌های بین‌المللی را به حمایت از ترتیبات امنیتی سخت‌گیرانه‌تر وادارد. این پیامد، یک ارزیابی راهبردی است و نباید به‌عنوان تصمیم قطعی همه دولت‌ها تلقی شود.

از سوی دیگر، افزایش ورود کشتی‌های تجاری به چرخه بازرسی، تغییر مسیر و توقف، احتمال خطای شناسایی و برخورد ناخواسته را افزایش می‌دهد. در محیطی که موشک، پهپاد، مین دریایی و شناورهای نظامی حضور دارند، یک حادثه محدود ممکن است به منازعه‌ای بزرگ‌تر تبدیل شود. بررسی مرکز درباره دشواری مین‌روبی و خطرات پنهان هرمز وجه فنی این معادله را روشن می‌کند؛ آمار تلفات، وجه انسانی آن را نشان می‌دهد.

تحلیل راهبردی؛ سنجش موفقیت تنها با قیمت نفت خطاست

از دیدگاه مرکز مطالعات صلح و جنگ، تداوم این بحران باید با سه شاخص هم‌زمان ارزیابی شود: نخست شمار حملات و آسیب‌های قابل‌تأیید؛ دوم امکان تداوم تجارت مشروع و امنیت خدمه غیرنظامی؛ و سوم اثر مالی فشار بر توان جمهوری اسلامی برای تأمین درآمد و حفظ شبکه‌های نظامی. قضاوت فقط بر اساس قیمت نفت یا شمار کشتی‌های تغییرمسیر‌داده‌شده، تصویری ناقص از هزینه‌های واقعی جنگ ارائه می‌دهد.

به‌ویژه باید میان ریسک‌آفرینی رژیم، اقدامات نیروهای آمریکایی و حملاتی که عاملشان نامعلوم است مرز روشنی گذاشت. پایبندی به این تفکیک نه از شدت انتقاد به سیاست‌های تهدیدآمیز جمهوری اسلامی می‌کاهد و نه مانع بررسی پیامدهای محاصره آمریکا می‌شود؛ بلکه امکان تشخیص مسئولیت و تصمیم‌گیری بر پایه واقعیت را تقویت می‌کند.

نتیجه: گزارش ۱۹ نوامبر USNI و آمار منتسب به سازمان بین‌المللی دریانوردی، چهره‌ای پرهزینه از بحران هرمز نشان می‌دهد: حملات پرشمار، تلفات انسانی و ناامنی مستمر در مسیرهای تجاری. این واقعیت هم‌زمان با افزایش فشار آمریکا بر صادرات جمهوری اسلامی، خطر تشدید منازعه را بالا نگه می‌دارد. امنیت خدمه غیرنظامی و پاسخ‌گویی درباره عامل حملات باید در هر ارزیابی راهبردی، هم‌وزن موضوع محاصره و درآمد نفت دیده شود.

منابع

USNI News، هدر مونجیلیو، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ آمار حملات کشتیرانی، تلفات و محاصره؛ سازمان بین‌المللی دریانوردی، ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶؛ ثبت ۸۰ حمله و دست‌کم ۲۲ قربانی تا آن زمان؛ رویترز، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶؛ تخلیه ۲۴ خدمه تارا گس.

تصویر شاخص: عکس واقعی و آرشیوی نیروی دریایی آمریکا از عبور ناوشکن USS Normandy و کشتی تجاری از تنگه هرمز در سال ۲۰۱۹؛ تصویر مربوط به حمله‌های ۲۰۲۶ نیست. منبع تصویر با وضعیت مالکیت عمومی وزارت دفاع آمریکا.