ادعاهای تازه نیروی دریایی جمهوری اسلامی درباره برخورد نفتکشها با مین در تنگه هرمز بار دیگر یک نقطه آسیبپذیر در امنیت دریایی جهان را برجسته کرده است: مشکل فقط پیدا کردن یک مین نیست، بلکه اطمینان دادن به صدها کشتی تجاری درباره ایمن بودن مسیر عبور است. مؤسسه نیروی دریایی آمریکا (USNI) در پژوهشی تخصصی درباره بحران ظرفیت مقابله با مین هشدار داده بود که این نوع تهدید، حتی بدون برخورد نظامی گسترده، میتواند دسترسی به یک شاهراه اقتصادی را دشوار کند. در شرایطی که جنگ و محاصره بنادر وابسته به جمهوری اسلامی ادامه دارد، بررسی این هشدار برای ارزیابی گزینههای واشنگتن و آینده امنیت کشتیرانی اهمیت تازهای پیدا کرده است.
حادثه تازه؛ آنچه ادعا شده و آنچه هنوز تأیید نشده است
در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، رسانههای وابسته به حکومت از قول نیروی دریایی سپاه و ارتش جمهوری اسلامی مدعی شدند نفتکشهایی هنگام عبور از محدودههای موسوم به «ممنوعه» در شرق و جنوب تنگه هرمز با مین برخورد کرده و دچار آتشسوزی شدهاند. دو خبر مستقل درباره ادعای آتشگرفتن دو نفتکش و نفتکش موسوم به «آرینا» پیشتر در این وبسایت منتشر شدهاند. موضوع این مقاله تکرار آن خبرها نیست، بلکه بررسی مسئله راهبردی مقابله با مین دریایی است.
درباره خود حوادث باید با دقت سخن گفت. رویترز در گزارش ۱۹ نوامبر درباره تحولات بازار نفت نوشت ادعای اصابت دو نفتکش به مین را نتوانسته مستقلاً تأیید کند. در گزارشهای مشابه روزهای پیش نیز هویت بعضی شناورها، پرچم، مالکیت و جزئیات خسارت روشن نبود. در نتیجه، اعلام یک حادثه از سوی جمهوری اسلامی را نباید با اثبات فنی محل مین، علت آتشسوزی یا انتساب قطعی آن به یک طرف یکسان دانست. بااینحال حتی ادعاهای مکرر درباره وجود مین میتوانند بر محاسبه ریسک شرکتهای کشتیرانی اثر بگذارند.
یافته اصلی پژوهش USNI؛ کشف مین با اثبات ایمنی فرق دارد
کاپیتان بازنشسته کوین آیر در شماره آوریل ۲۰۲۶ مجله تخصصی Proceedings وابسته به USNI نوشت تهدید مینگذاری در هرمز با اتکا به برتری آتش یا حضور ناوهای بزرگ بهتنهایی برطرف نمیشود. عملیات مقابله با مین شامل شناسایی، بررسی و خنثیسازی تهدید در محیطی پیچیده است؛ و حتی پس از کشف چند مین، مسئله دشوارتر این است که آیا میتوان نبود مینهای دیگر در مسیر را با اطمینانی قابلقبول اعلام کرد.
این تفاوت از نظر اقتصادی تعیینکننده است. کشتی تجاری برخلاف ناو نظامی برای انجام مأموریت جنگی طراحی نشده و تصمیم شرکت مالک، بیمهگر، خریدار و بندر مقصد به احتمال خسارت وابسته است. ممکن است مسیری از نظر نظامی قابل عبور ارزیابی شود، اما هزینه بیمه یا نبود اطمینان کافی، استفاده تجاری از آن را همچنان محدود کند. بنابراین بازشدن مؤثر تنگه، فراتر از اعزام ناو و اعلام سیاسی بازگشایی است.
آمریکا چگونه به محدودیت توان مقابله با مین رسید؟
تحقیق USNI توضیح میدهد نیروی دریایی آمریکا طی سالهای گذشته بخشی از ناوگان تخصصی مینروب قدیمی خود را کنار گذاشته و به سمت شناورهای رزمی ساحلی با سامانههای مدرن و بدون سرنشین حرکت کرده است. این تغییر از نظر حفاظت از نیروی انسانی و کاربرد فناوری نو اهمیت دارد، اما انتقال میان دو نسل تجهیزات همواره با چالش آمادگی، آزمایش و پشتیبانی روبهرو میشود.
آیر در پژوهش آوریل خود، وضعیت عملیاتی آن زمان را بررسی کرده و از محدودیت تعداد مجموعههای مأموریتی آماده و تأخیر در عملیاتیشدن برخی تجهیزات سخن گفته است. این اعداد مربوط به زمان انتشار پژوهشاند و نباید بدون داده تازه، ترکیب دقیق نیروهای موجود در نوامبر را از آنها نتیجه گرفت. از سوی دیگر، گزارش USNI News در آوریل از ورود دو ناوشکن آمریکایی به تنگه هرمز برای فراهم کردن شرایط ایجاد گذرگاه دریایی خبر داد. این نشان میدهد واشنگتن موضوع را رها نکرده است، اما عملیات دریایی و تأیید ایمنی همه مسیرهای تجاری، دو مرحله متفاوتاند.
نگاه راهبردی به این تحولات نشان میدهد برنامهریزی مقابله با تهدید نامتقارن باید به اندازه برنامهریزی حملات دوربرد جدی گرفته شود. ناو هواپیمابر و بمبافکن قادرند مراکز نظامی را هدف قرار دهند، اما تضمین رفتوآمد پایدار کشتیهای غیرنظامی به ترکیبی از شناسایی، پشتیبانی، هماهنگی دریایی و اعتماد بازار نیاز دارد.
درس تاریخی جنگ نفتکشها؛ از بریجتون تا ساموئل بی. رابرتز
در دهه ۱۳۶۰ خورشیدی و جریان جنگ ایران و عراق، مینها و حملات به شناورهای تجاری بخشی از بحران موسوم به جنگ نفتکشها بودند. گزارش USNI به دو نمونه مهم اشاره میکند: آسیب دیدن نفتکش بریجتون در سال ۱۹۸۷ هنگام اسکورت دریایی آمریکا و برخورد ناوچه آمریکایی ساموئل بی. رابرتز با مین در سال ۱۹۸۸. حادثه دوم به تشدید رویارویی و عملیات تلافیجویانه «آخوندک» انجامید.
درس این تاریخ فقط درباره آسیبپذیری بدنه کشتی نیست. حتی ابزار دریایی کمهزینه میتواند پیامدی سیاسی و نظامی بهمراتب بزرگتر ایجاد کند. اما تاریخ همچنین نشان داده تهدید مینگذاری ممکن است واکنشی شدید علیه منابع تهدیدآفرین برانگیزد. بنابراین محاسبهای که تنها بر هزینهسازی برای آمریکا و همسایگان متکی باشد، خطر پاسخ نامتناسب یا گسترش جنگ را دستکم میگیرد.
پیوند مینگذاری، محاصره اقتصادی و بازار انرژی
جمهوری اسلامی از موقعیت جغرافیایی ایران در کنار تنگه هرمز برای اعمال فشار سیاسی بهره گرفته است. اما استفاده از ناامنی در مسیر تجارت بینالمللی پیامدهایی برای خود اقتصاد ایران و کشورهای همسایه نیز دارد. گزارش تازه رویترز در ۲۰ نوامبر نشان میدهد بازار نفت، حتی هنگامی که قیمتها به سبب تهدیدهای منطقهای اندکی افزایش مییابند، همزمان تحت تأثیر بازگشت جریان محمولهها و نگرانی از مازاد عرضه است. قیمت لحظهای، بهتنهایی، میزان موفقیت یک راهبرد اخلال دریایی را تعیین نمیکند.
موج جدید نااطمینانی میتواند شرکتها را به انتخاب مسیرهای جایگزین، قراردادهای کوتاهمدت و افزایش ذخایر تشویق کند. تحلیل مرکز درباره تغییر تأمینکنندگان نفت هند یکی از نمونههای این سازگاری بازار را نشان میدهد. اگرچه تنگه هرمز را نمیتوان بهسادگی با یک مسیر دیگر جایگزین کرد، فشار مکرر برای استفاده از اهرم کشتیرانی ممکن است در بلندمدت انگیزه سرمایهگذاری برای کاهش وابستگی به این گلوگاه را افزایش دهد.
تحلیل راهبردی؛ اختلاف میان قدرت تخریب و قدرت کنترل
مهمترین پیام پژوهش USNI برای رویارویی آمریکا و جمهوری اسلامی، تمایز میان «توان تخریب هدف» و «توان کنترل پایدار محیط» است. ممکن است نیروهای آمریکایی بتوانند بخش بزرگی از ظرفیتهای نظامی دشمن را از میان ببرند، اما امنیت اقتصادی پس از عملیات همچنان به وجود تهدیدهای کوچک و دشوار برای راستیآزمایی وابسته بماند. این همان شکافی است که جنگهای نامتقارن از آن بهره میگیرند.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی نیز نمیتواند فرض کند با تهدید دائمی کشتیرانی قادر است اراده سیاسی واشنگتن را بهطور نامحدود فرسوده کند. تکرار تهدید علیه تجارت جهانی میتواند درخواست کشورهای واردکننده برای حضور نظامی، هماهنگی اطلاعاتی و اقدامهای بازدارنده بیشتر را تقویت کند. حتی دولتهایی که با گسترش جنگ مخالفاند، برای امنیت انرژی و مسیرهای تجاری خود به راهحل پایدار نیاز دارند. این دو گرایش ـ مخالفت با جنگ گسترده و ضرورت تأمین امنیت دریایی ـ لزوماً در تعارض نیستند.
در چنین شرایطی، تصمیمگیری نظامی آمریکا و اسرائیل به ارزیابی همزمان چند عامل نیاز دارد: تهدید علیه کشتیها، ظرفیت حفاظت از مسیرها، هزینه تلفات غیرنظامی، واکنش منطقهای و اثر اقتصادی اختلال طولانیمدت. نمیتوان از گزارش یک حادثه یا وجود یک ظرفیت نظامی نتیجه گرفت که حمله تازه قطعی شده است. ولی استمرار تنش دریایی، همراه با محاصره و تبادل آتش منطقهای، شواهد واقعی افزایش حساسیت بحران را فراهم میکند.
نتیجه؛ امنیت هرمز با یک بیانیه بازنمیگردد
گزارشهای تازه از حوادث نفتکشها همچنان به راستیآزمایی مستقل نیاز دارند. بااینحال، پژوهش تخصصی USNI یک واقعیت بنیادی را روشن میکند: در تنگه هرمز، اثبات ایمنی مسیر میتواند از رفع یک تهدید مشخص دشوارتر باشد. هرچه این نااطمینانی طولانیتر شود، هزینه تجارت، بیمه، دیپلماسی و آمادگی نظامی افزایش مییابد. برای مقابله با استفاده جمهوری اسلامی از ناامنی دریایی، فشار اقتصادی یا نمایش قدرت نظامی بهتنهایی کافی نیست؛ حفظ آزادی کشتیرانی به ظرفیت عملی و اعتمادپذیر محافظت از مسیرهای تجاری نیاز دارد.
منابع
USNI Proceedings، کاپیتان بازنشسته کوین آیر، آوریل ۲۰۲۶، پژوهش «بحران مقابله با مین»؛ USNI News، آوریل ۲۰۲۶، عملیات نیروی دریایی برای گشایش مسیر دریایی هرمز؛ رویترز، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، بازار نفت و ادعاهای تأییدنشده برخورد نفتکشها با مین؛ رویترز، ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، قیمت نفت و نگرانی از اختلال کشتیرانی.
تصویر شاخص: ناو رزمی ساحلی USS Kingsville، عکس آرشیوی رسمی نیروی دریایی ایالات متحده هنگام ورود به سندیگو در سپتامبر ۲۰۲۴، اثر Nathen Parsons، در مالکیت عمومی. تصویر مربوط به حادثه نفتکشها یا حضور عملیاتی در هرمز نیست. سند تصویر و مجوز استفاده.
مرتضی اسماعیلپور
