Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

نفت هند پس از بحران هرمز؛ عربستان از امارات پیش افتاد

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

داده‌های تازه تجارت نفت نشان می‌دهد جنگ و اختلال کشتیرانی در تنگه هرمز، مسیر تأمین انرژی آسیا را تغییر داده است. رویترز روز ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ گزارش داد عربستان سعودی در ماه اکتبر با ارسال روزانه حدود ۷۹۰ هزار بشکه نفت به هند، برای نخستین بار از زمان آغاز اختلالات جنگی از امارات متحده عربی جلو افتاد و پس از روسیه به دومین تأمین‌کننده نفت این کشور تبدیل شد. این جابه‌جایی در نگاه اول رقابتی تجاری میان تولیدکنندگان نفت به نظر می‌رسد، اما در سطح راهبردی نشان می‌دهد کشورهای آسیایی و صادرکنندگان منطقه برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر بحران تنگه هرمز، قراردادها، مسیرهای حمل و قیمت‌گذاری خود را بازتنظیم می‌کنند؛ روندی که می‌تواند بر قدرت فشار اقتصادی جمهوری اسلامی نیز اثر بگذارد.

آمار تجارت نفت هند چه می‌گوید؟

بر اساس گزارش نیدی ورما در رویترز، واردات نفت هند از عربستان در اکتبر به حدود ۷۹۰ هزار بشکه در روز رسید که بالاترین میزان در هشت ماه گذشته بود. در همان ماه، خرید نفت از امارات به حدود ۶۱۲ هزار بشکه در روز، پایین‌ترین سطح هفت ماه اخیر، کاهش یافت. با وجود جابه‌جایی رتبه این دو کشور، روسیه با فروش نزدیک به یک میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه در روز همچنان بزرگ‌ترین صادرکننده نفت به هند ماند. سهم روسیه تقریباً یک‌سوم کل واردات نفت خام هند بود.

واردات کل هند در اکتبر به رکورد روزانه ۵٫۵۸ میلیون بشکه رسید؛ رقمی که نسبت به سپتامبر ۴٫۷ درصد و نسبت به اکتبر سال قبل ۶٫۹ درصد افزایش نشان می‌دهد. بنابراین تغییر رتبه عربستان و امارات نباید با کاهش تقاضای هند اشتباه گرفته شود: بازار این کشور در مجموع بزرگ‌تر شده و صادرکنندگان برای دسترسی به آن رقابت شدیدتری دارند.

راه عربستان برای حفظ مشتریان؛ تخفیف نفت و بندر ینبع

به گفته منابع پالایشگاهی رویترز، عربستان برای جبران افزایش هزینه حمل‌ونقل، تخفیف‌هایی بر قیمت محموله‌های نفت خام ارائه کرده است. هم‌زمان صادرات از بندر ینبع در ساحل دریای سرخ را افزایش داد. این تغییر به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که حملات به خط لوله شرق به غرب عربستان و زیرساخت‌های منطقه، هزینه و ریسک انتقال نفت را بالا برده است. استفاده از دریای سرخ همه خطرهای مسیر را از بین نمی‌برد، زیرا تهدید حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی در مسیر باب‌المندب همچنان برقرار است.

برای دولت عربستان، مسئله فقط افزایش فروش در یک ماه نیست؛ حفظ اعتبار خود به‌عنوان تأمین‌کننده‌ای است که حتی در بحران می‌تواند راه صادرات پیدا کند. رقابت بر سر قیمت و مسیر حمل همچنین نشان می‌دهد کشورهای صادرکننده ترجیح می‌دهند مشتریان بزرگ خود را به رقبایی چون روسیه واگذار نکنند. گزارش پیشین مرکز درباره مسیرهای جایگزین تنگه هرمز محدودیت‌ها و ظرفیت‌های این راه‌ها را بررسی کرده است.

امارات؛ انتقال نفت و رقابت برای سهم بازار آسیا

رویترز گزارش داد امارات نیز برای انتقال نفت از میدان‌های واقع در غرب تنگه هرمز، از انتقال محموله میان کشتی‌ها در خارج از تنگه استفاده کرده است. هدف چنین سازوکاری حفظ انعطاف صادرات در برابر محدودیت‌های دریایی و رقابت برای مشتریان آسیایی از جمله هند است. البته تغییرهای ماهانه به شرایط قیمت، کیفیت نفت موردنیاز پالایشگاه‌ها، زمان تحویل و هزینه بیمه نیز وابسته‌اند و نمی‌توان تمام افت صادرات امارات به هند در اکتبر را تنها به یک عامل نسبت داد.

این تفاوت زمانی اهمیت پیدا می‌کند که به بازه طولانی‌تر نگاه کنیم. طبق همان گزارش، میان آوریل تا اکتبر، میانگین صادرات روزانه امارات به هند حدود ۷۴۱ هزار و ۴۰۰ بشکه بود که نسبت به دوره مشابه سال قبل ۴۱٫۸ درصد افزایش داشت. در مقابل، میانگین خرید از عربستان در همین بازه با افت ۱۸٫۴ درصدی به حدود ۴۸۴ هزار و ۱۰۰ بشکه در روز رسیده بود. بنابراین پیشتازی عربستان در اکتبر، به معنی سلطه پایدار این کشور بر بازار هند یا شکست بلندمدت امارات نیست؛ بلکه نشانه سرعت تغییر رقابت در بازار بحران‌زده است.

روسیه چگونه از اختلالات خاورمیانه سود می‌برد؟

روسیه در اکتبر با افزایش ۳٫۵ درصدی صادرات نفت به هند نسبت به سپتامبر، جایگاه نخست خود را حفظ کرد. در شرایطی که جنگ بر جابه‌جایی نفت خاورمیانه اثر گذاشته، پالایشگاه‌های هند برای جلوگیری از اختلال در خوراک خود می‌توانند سهم نفت روسیه را بالا ببرند. اما این مسیر نیز بدون خطر نیست: حملات به زیرساخت‌های انرژی روسیه، تغییرهای قیمت و محدودیت‌های مالی می‌تواند بر تداوم عرضه اثر بگذارد.

از دیدگاه راهبردی، پیوند میان بحران خاورمیانه و افزایش سهم روسیه در بازار هند، یکی از پیامدهای ناخواسته ناامنی انرژی است. کشوری که توانایی فروش نفت با تخفیف و تحویل به‌موقع را حفظ کند، در بازار مصرف‌کننده بزرگی مانند هند دست بالا خواهد داشت؛ حتی اگر منابع آن از منطقه بحران دور باشد.

تأثیر این جابه‌جایی بر محاسبات جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی از سال‌ها پیش بر موقعیت تنگه هرمز به‌عنوان ابزاری برای افزایش هزینه اقدام آمریکا و متحدانش حساب کرده است. اختلال در کشتیرانی و تشدید تهدیدهای دریایی می‌تواند در کوتاه‌مدت قیمت و بیمه محموله‌ها را افزایش دهد و دولت‌های واردکننده را نگران کند. اما داده‌های تازه هند یک پیام متضاد دارد: بازارهای انرژی در برابر تهدید ثابت نمی‌مانند و به‌تدریج راه‌های جدید حمل، تأمین‌کنندگان دیگر و سازوکارهای تجاری جایگزین پیدا می‌کنند.

این گزارش به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که درآمد نفتی جمهوری اسلامی به مقدار معینی کاهش یافته یا محاصره اقتصادی آمریکا به هدف نهایی خود رسیده است. آمار رویترز درباره تأمین‌کنندگان نفت هند است، نه حجم صادرات خود رژیم. بااین‌حال، از منظر تحلیل راهبردی، تغییر الگوی تجارت آسیا می‌تواند در بلندمدت بخشی از ارزش اقتصادی تهدید کشتیرانی را فرسوده کند و قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان و مسیرهای جایگزین را افزایش دهد.

از سوی دیگر، گسترش حملات حوثی‌ها به اهداف اقتصادی عربستان، مسیرهای جایگزین را نیز در معرض تهدید قرار می‌دهد. تحلیل پیشین مرکز درباره جبهه اقتصادی حوثی‌ها علیه عربستان نشان می‌دهد ناامنی می‌تواند از تنگه هرمز به مسیر دریای سرخ و زیرساخت‌های انرژی منتقل شود. بنابراین راهبرد آمریکا و متحدانش باید هم‌زمان دو مسئله را حل کند: کاهش فرصت اخلالگری رژیم در خلیج فارس و حفاظت از مسیرهای تجاری جایگزین در غرب شبه‌جزیره عربستان.

نتیجه تحلیلی؛ جنگ انرژی فقط در تنگه هرمز تعیین نمی‌شود

تغییر رتبه صادرکنندگان نفت به هند، سندی تازه از سازگاری بازارهای جهانی با جنگ و ناامنی منطقه است. عربستان برای حفظ مشتریان تخفیف می‌دهد و از بندر ینبع استفاده می‌کند؛ امارات مسیرهای انتقال محموله را تغییر می‌دهد و روسیه سهم بزرگی از تقاضای هند را در اختیار نگه می‌دارد. این رقابت نشان می‌دهد مسیرهای نفتی ثابت نیستند و اقتصاد منطقه می‌تواند در پاسخ به تهدیدهای نظامی دگرگون شود.

برای جمهوری اسلامی، خطر راهبردی آن است که استفاده مکرر از تهدید صادرات انرژی، دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ را به سرمایه‌گذاری بیشتر در راه‌های دورزدن نقاط بحرانی وادار کند. برای آمریکا، چنین تغییری می‌تواند در کنار تحریم و مهار دریایی، بخشی از هزینه مقابله با رژیم را کاهش دهد، مشروط به آنکه امنیت مسیرهای جایگزین نیز تأمین شود. زمان و شکل احتمالی درگیری نظامی از این ارقام قابل پیش‌بینی نیست، اما تحول بازار هند نشان می‌دهد پیامد جنگ از میدان نبرد فراتر رفته و به تصمیم‌های روزانه اقتصادهای بزرگ آسیا رسیده است.

منابع

رویترز، نیدی ورما، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶: عربستان دومین تأمین‌کننده نفت هند شد؛ رویترز، یوکا اوبایاشی، ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶: واکنش بازار نفت به حملات حوثی‌ها و اختلال در هرمز؛ آژانس بین‌المللی انرژی، گزارش چشم‌انداز جهانی انرژی ۲۰۲۶.