Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

انتقال نفت نزدیک خارک؛ آزمون تازه محاصره دریایی آمریکا

مرتضی اسماعیل‌پور
عکس واقعی آرشیوی ۲۴ آوریل ۲۰۲۶: ناوشکن آمریکایی USS Rafael Peralta در کنار کشتی تجاری با پرچم جمهوری اسلامی هنگام اجرای محاصره دریایی، تصویر رسمی نیروی دریایی آمریکا، مالکیت عمومی

متن کامل

گزارش تازه رهگیری کشتی‌ها از انتقال حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت خام میان دو نفتکش در جنوب جزیره خارک خبر می‌دهد؛ عملیاتی که تنها یک روز پیش از گسترش دستورالعمل محاصره دریایی آمریکا انجام شده و اکنون به آزمونی مشخص برای شناسایی محموله‌های نفتی جمهوری اسلامی تبدیل شده است. با وجود این، انتقال نفت در دریا به معنای شکستن موفق محاصره یا رسیدن محموله به بازار جهانی نیست. اهمیت ماجرا در این است که روش‌های پنهان‌سازی مسیر حمل، سامانه نظارت دریایی آمریکا و خطر برخورد نظامی بر سر یک محموله مشخص را در نقطه‌ای حساس به هم پیوند می‌دهد.

چه اتفاقی در جنوب خارک رخ داد؟

مؤسسه «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) در گزارش رهگیری دریایی ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ خود اعلام کرد که روز سه‌شنبه ۱۷ نوامبر، نفتکش OLYM با شماره شناسایی IMO 9212759 حدود ۲۰۰ هزار بشکه نفت خام را به نفتکش کوچک‌تر HAO FAN با شماره IMO 9258167 منتقل کرده است. طبق این گزارش، انتقال در آب‌های جنوب خارک، مهم‌ترین منطقه بارگیری نفت خام جمهوری اسلامی، صورت گرفت. OLYM از ماه اوت در نزدیکی جزیره مستقر بوده و مشمول تحریم آمریکا است؛ در مقابل، HAO FAN در زمان تهیه گزارش در فهرست تحریم‌های دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (OFAC) قرار نداشت.

بلومبرگ در گزارش ۲۰ نوامبر به قلم ویلُن سون، با استناد به داده‌های UANI و شرکت تحلیل حمل‌ونقل Kpler، نوشت شناورها هنگام جابه‌جایی محموله دستگاه‌های ارسال موقعیت خود را خاموش کرده بودند. UANI همچنین می‌گوید HAO FAN موقعیتی در نزدیکی شناص عمان را در سامانه شناسایی خودکار یا AIS نشان می‌داد که با موقعیت واقعی ارزیابی‌شده برای شناور سازگار نبود. این یافته‌ها بر بررسی تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های ردیابی متکی است؛ بنابراین باید از گزارش تحلیلگران درباره خاموشی و جعل موقعیت سخن گفت، نه از اعتراف خدمه یا حکم قضایی.

نکته تعیین‌کننده این است که شواهد منتشرشده، خروج موفق این محموله از محدوده محاصره و فروش آن در مقصد خارجی را اثبات نمی‌کنند. حتی UANI تصریح کرده انتقال کشتی‌به‌کشتی می‌تواند اهداف متفاوتی داشته باشد. به گفته چارلی براون، مشاور این مؤسسه در گفت‌وگو با بلومبرگ، مقدار انتقال‌یافته ممکن است برای یک سفر مستقل صادراتی اقتصادی نباشد. آزمایش یک روش جابه‌جایی یا رفع مشکل عملیاتی نفتکش اولیه دو توضیح ممکن‌اند، اما هیچ‌یک فعلاً به‌عنوان انگیزه قطعی احراز نشده است.

دستور تازه سنتکام، یک حلقه فرار را زیر فشار می‌برد

یک روز پس از انتقال گزارش‌شده، در ۱۸ نوامبر، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا مقررات اجرای محاصره را تشدید کرد. بر اساس دستورالعمل نقل‌شده در رویترز، شناوری که در دریا محموله بارگیری‌شده از بنادر یا سواحل ایران را از کشتی مشمول محاصره دریافت کند، حتی بدون ورود مستقیم به بندر ایرانی، ممکن است ناقض محاصره تلقی شود. نیروهای مجری می‌توانند بنا بر شرایط شناور را متوقف، بازرسی یا به مسیر دیگر هدایت کنند و در مواردی دستور بازگرداندن محموله بدهند. عدم تبعیت از دستور قانونی نیز می‌تواند با اقدام اجرایی روبه‌رو شود؛ نوع و مشروعیت هر اقدام به شرایط عملیاتی و حقوقی همان مورد وابسته خواهد بود.

محاصره آمریکا نخست در ۱۳ آوریل برقرار شد، در ژوئن موقتاً تعلیق و از ۱۴ ژوئیه دوباره اجرا شد. اصلاحیه نوامبر می‌کوشد مرز نظارت را از «شناورِ وارد یا خارج‌شده از بندر» به «زنجیره منشأ محموله» منتقل کند؛ تغییری مهم برای نفتکش‌هایی که می‌توانند در دریا بار خود را به کشتی دوم بسپارند. گزارش پیشین مرکز مطالعات صلح و جنگ درباره متن مقررات جدید سنتکام ابعاد حقوقی و اجرایی این تغییر را تشریح کرده است. رخداد OLYM و HAO FAN اکنون نمونه‌ای مشخص برای سنجش اجرای همان سیاست فراهم می‌کند.

هم‌زمانی انتقال ۱۷ نوامبر و انتشار دستور ۱۸ نوامبر به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که سنتکام مقررات را در واکنش به این دو شناور تدوین کرده است. با این حال، کنار هم قرار گرفتن این دو رویداد نشان می‌دهد نقطه آسیب‌پذیری مورد توجه واشینگتن، یک موضوع صرفاً نظری نیست و شرکت‌های ردیابی نیز نمونه‌های واقعی فعالیت در آن را شناسایی کرده‌اند.

مقیاس فشار: ده‌ها نفتکش در انتظار، نه یک صادرات موفق

تصویر گسترده‌تر را داده‌های UANI در ۱۹ نوامبر روشن می‌کند. این مؤسسه دست‌کم ۵۵ نفتکش حامل نفت خام، فرآورده‌های نفتی یا گاز مایع جمهوری اسلامی را در امتداد سواحل ایران شناسایی کرده است. به گفته این نهاد، از آغاز مجدد محاصره در ۱۴ ژوئیه حداقل ۵۸ نوبت بارگیری فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی ثبت شده که تنها هشت نوبت آن در خارک بوده است. ثبت بارگیری با عبور موفق از محاصره تفاوت دارد؛ ممکن است نفت روی کشتی باقی بماند یا میان شناورها جابه‌جا شود بی‌آنکه به خریدار خارجی برسد.

UANI می‌گوید از ۱۲ ژوئیه تاکنون هیچ نفتکش حامل نفت خام را که با موفقیت از دریای عمان خارج شده و از اقدامات اجرایی آمریکا گریخته باشد، ردیابی نکرده است. در عین حال، حدود دوازده نفتکش کوچک حامل گاز مایع بنا بر همین ارزیابی توانسته‌اند از خط محاصره بگذرند. بنابراین عبارت «توقف کامل هرگونه صادرات» دقیق نیست؛ شواهد از فشار بسیار سنگین بر صادرات نفت خام و تداوم برخی جریان‌های محدود دیگر حکایت می‌کنند.

این گزارش در شرق آسیا نیز نشانه‌هایی از تغییر الگوی ناوگان پنهان ثبت کرده است: دست‌کم ۲۲ نفتکش فهرست‌شده در شبکه موسوم به ناوگان شبح نزدیک منطقه لنگرگاهی شرق شبه‌جزیره مالزی و شماری دیگر در اطراف آن حضور دارند. این آمار درباره موقعیت و رفتار شناورها است؛ از آن نمی‌توان بدون اسناد محموله و مالکیت، نتیجه گرفت هر کشتی در همان زمان در حال نقض مقررات آمریکا بوده است. با این همه، گزارش مرکز درباره فشار خزانه‌داری آمریکا بر شبکه‌های واسطه در سنگاپور و مالزی نشان می‌دهد مسیر دریایی و حلقه مالی این تجارت هم‌زمان در معرض توجه واشینگتن قرار دارند.

تحلیل راهبردی: محاصره چگونه از ابزار اقتصادی به خطر نظامی تبدیل می‌شود؟

از نگاه راهبردی، مسئله اصلی فقط ارزش ۲۰۰ هزار بشکه نفت نیست. محاصره زمانی می‌تواند درآمدهای ارزی ساختار حاکم جمهوری اسلامی را به شکل پایدار محدود کند که علاوه بر بنادر، واسطه‌های حمل، بیمه، ثبت پرچم و مقصد محموله را نیز تحت فشار نگه دارد. انتقال دریایی با دو شناور و خاموش‌شدن احتمالی فرستنده‌ها هزینه را برای نیروهای مجری افزایش می‌دهد: به شواهد ماهواره‌ای، تحلیل سابقه حرکت کشتی، مدارک بار و شناسایی حقوقی شناور نیاز است. وجود یک کشتی فاقد تحریم در میانه زنجیره، مسئله را حساس‌تر می‌کند، زیرا وضعیت تحریمی یک شناور و وضعیت محموله‌ای که حمل می‌کند الزاماً یکسان نیست.

برای فرماندهی نظامی آمریکا، هر تلاش برای بازرسی یا تغییر مسیر یک نفتکش مشکوک تصمیمی دووجهی است. اجرای موفق بدون درگیری می‌تواند اعتبار محاصره را افزایش دهد و شرکت‌های دیگر را از مشارکت در انتقال‌های پرریسک منصرف کند. اما امتناع کشتی از توقف، ورود شناورهای مسلح یا تهدید متقابل می‌تواند یک اختلاف بر سر منشأ نفت را به مواجهه مستقیم تبدیل کند. این احتمال به‌ویژه در خلیج فارس و تنگه هرمز اهمیت دارد؛ جایی که مسیرهای تجارت بین‌المللی و نیروهای نظامی در فاصله‌ای محدود از هم فعالیت می‌کنند.

در این چارچوب، سه مسیر پیش روی تحولات قابل تصور است. در مسیر نخست، رصد اطلاعاتی و خطر توقیف به‌تنهایی برای مهار انتقال‌های بزرگ کافی می‌شود و جمهوری اسلامی ناچار است نفت بیشتری را در مخازن یا روی کشتی‌ها نگه دارد. در مسیر دوم، شبکه‌های واسطه با تغییر پرچم، مسیر، نوع شناور یا نقطه انتقال می‌کوشند هزینه تعقیب را بالا ببرند؛ نتیجه می‌تواند تشدید تحریم و عملیات بازرسی باشد. در مسیر سوم، تلاش برای عبور محموله با مقاومت عملیاتی همراه می‌شود و یک رخداد محدود دریایی بهانه یا محرک تشدید نظامی تازه‌ای می‌گردد. هیچ‌یک از این سناریوها سرنوشت قطعی حادثه فعلی نیست؛ این‌ها پیامدهای بالقوه‌ای هستند که از ساختار محاصره و الگوی رفتار بازیگران استنباط می‌شوند.

برای جمهوری اسلامی، ادامه آزمودن مسیرهای فرعی نفتی ممکن است از فشار اقتصادی کوتاه‌مدت بکاهد، اما خطر رویارویی و تحریم اشخاص ثالث را نیز بالا می‌برد. منافع مالی دستگاه حاکم و شبکه‌های وابسته به آن را نباید با منافع ملی و امنیت مردم ایران یکسان شمرد؛ مردم و تجارت عادی منطقه نیز ممکن است هزینه افزایش حق بیمه، اختلال کشتیرانی و ناامنی دریایی را بپردازند. پژوهش پیشین مرکز درباره هزینه‌های بیمه و ظرفیت حمل ناشی از محاصره این بعد کمتر دیده‌شده را بررسی کرده است.

نتیجه: آزمون اعتبار محاصره، نه اثبات شکستن آن

عملیات گزارش‌شده OLYM و HAO FAN نخستین نمونه مشاهده‌شده انتقال نفت خام از این نوع پس از بازگشت محاصره در ژوئیه است، نه نخستین صادرات موفق ثبت‌شده. آنچه این رویداد را راهبردی می‌کند، تقارن اطلاعات ردیابی مستقل، گسترش اختیارات اعلام‌شده سنتکام و نیاز جمهوری اسلامی به بازکردن راهی برای جریان درآمد نفتی است. اگر شواهد بعدی نشان دهند محموله از خط محاصره عبور کرده، ارزیابی کارآمدی سیاست آمریکا تغییر می‌کند؛ اگر متوقف بماند، فشار محاصره و بازدارندگی آن برجسته‌تر خواهد شد. تا آن زمان باید میان انتقال محموله، تلاش برای فرار و عبور موفق مرزی روشن نگه داشت.

منابع و اسناد

درباره تصویر شاخص: تصویر آرشیوی رسمی نیروی دریایی آمریکا از عملیات محاصره در آوریل ۲۰۲۶ است و دو نفتکش OLYM و HAO FAN یا انتقال ۱۷ نوامبر را نشان نمی‌دهد.