Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

ضربه محاصره نفتی آمریکا به پالایشگاه‌های چین؛ درآمد نفتی رژیم زیر فشار

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

تحقیق تازه رویترز نشان می‌دهد محاصره دریایی محموله‌های نفتی جمهوری اسلامی، مشتریان مستقل نفت ارزان در چین را به خرید محموله‌های گران‌تر از کشورهای دیگر وادار کرده است. پالایشگاه‌های کوچک چینی هنوز به فعالیت ادامه می‌دهند، اما کاهش سود و افت ظرفیت عملیاتی آنها نشانه‌ای قابل اندازه‌گیری از انتقال فشار اقتصادی آمریکا به زنجیره فروش نفت رژیم است.

رویترز روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در گزارشی به قلم چن آیژو و سی‌یی لیو، با اتکا به داده‌های رهگیری نفت، مشاوران صنعت و معامله‌گران توضیح داد که محاصره نفتی آمریکا از ماه ژوئیه به‌تدریج دسترسی پالایشگاه‌های مستقل چین، مشهور به «تی‌پات»، به بیش از یک میلیون بشکه در روز نفت تخفیف‌دار جمهوری اسلامی را محدود کرده است. این گزارش درباره آثار اقتصادی روی خریداران است و به‌خودی‌خود به معنای توقف کامل واردات نفت چین یا تعطیلی گسترده پالایشگاه‌های آن نیست.

ارزان‌فروشی نفت؛ مزیتی که در حال از دست رفتن است

طبق داده‌های کپلر که رویترز نقل کرده، نفت جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۵ معادل ۱۳٫۶ درصد واردات نفت خام چین بوده است. بخشی از پالایشگاه‌های خصوصی چین با خرید نفت مشمول تحریم و بهره‌بردن از تخفیف‌هایی که در مقاطعی به ۱۰ تا ۱۱ دلار زیر قیمت شاخص برنت می‌رسید، توانسته بودند حاشیه سود خود را در بازار سخت و کم‌سود داخلی حفظ کنند. محدود شدن آن جریان، خریداران را به سمت نفت عراق، قطر، آنگولا، برزیل و تولیدکنندگان دیگر برده است؛ محموله‌هایی که بنا بر گزارش رویترز گاهی با اضافه‌بهای ۶ تا ۲۰ دلار نسبت به برنت عرضه می‌شوند.

این تفاوت فقط مسئله قیمت خرید نیست. پالایشگاه‌های کوچک برای تأمین بارهای جایگزین باید با شرکت‌های بزرگ‌تر رقابت کنند، هزینه حمل بیشتری بپردازند و برای بعضی محموله‌ها دوره طولانی‌تری میان قرارداد و تحویل تحمل کنند. از سوی دیگر، خریدار نفت غیرتحریمی در تأمین مالی بانکی با پرسش‌های کمتری درباره منشأ محموله روبه‌رو می‌شود. بنابراین کاهش ریسک تحریم، الزاماً به معنای کاهش هزینه نهایی تولید برای این پالایشگاه‌ها نیست.

ارقام عملیاتی چه می‌گویند؟

به گزارش رویترز، نرخ بهره‌برداری پالایشگاه‌های مستقل در استان شاندونگ در هفته منتهی به ۱۲ نوامبر به ۵۴٫۷ درصد رسید؛ عددی بالاتر از سطح کمتر از ۵۰ درصد در دشوارترین مقطع اختلالات سه‌ماهه دوم، اما همچنان کمتر از محدوده ۶۵ تا ۷۵ درصد در سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱. دو منبع صنعتی از کاهش حاشیه سود پالایش در نوامبر گفته‌اند و یکی از آنها زیان متوسط حدود سه تا چهار دلار در هر بشکه را برآورد کرده است.

پالایشگاه‌های مستقل از سپتامبر تا زمان گزارش حدود ۳۰ تا ۴۰ میلیون بشکه نفت عراق خریده‌اند. در همین حال، واردات کل نفت خام چین طی ده ماه نخست ۲۰۲۶ به گزارش گمرک این کشور ۱۵٫۱ درصد کمتر از دوره مشابه سال قبل بوده است. البته این افت را نباید تماماً به محاصره جمهوری اسلامی نسبت داد؛ قیمت‌ها، تقاضای داخلی، هزینه حمل و سیاست خرید شرکت‌های چینی نیز اثرگذارند.

تحلیل راهبردی؛ فشار بر رژیم از مسیر بازار خریداران

اهمیت راهبردی این یافته‌ها در آن است که واشینگتن برای افزایش هزینه اقتصادی جمهوری اسلامی، فقط به تحریم اسمی فروشنده اتکا نمی‌کند؛ محاصره دریایی، هزینه و ریسک خرید را نیز تغییر می‌دهد. وقتی تخفیف نفت رژیم از دسترس پالایشگاه‌های کوچک دور می‌شود، بخشی از مزیت رقابتی تجارت تحریمی از بین می‌رود. به این ترتیب فشار بر رژیم می‌تواند هم‌زمان از سمت محدودیت صادرات، دشواری دریافت ارز و کاهش انگیزه مشتریان برای پذیرش ریسک تشدید شود.

این روند با تحلیل پیوند تحریم و محاصره اقتصادی با ابزارهای فشار آمریکا مرتبط است. همچنین گزارش تلاش احتمالی جمهوری اسلامی برای ازسرگیری ارسال نفتکش‌ها نشان می‌دهد رژیم همچنان برای یافتن راه خروج محموله‌ها تلاش می‌کند. نباید کوشش برای صادرات را با تحقق فروش، دریافت پول یا شکستن پایدار محاصره یکی دانست.

بااین‌حال، گزارش رویترز یک محدودیت مهم برای هر ارزیابی دقیق دارد: تحلیلگران آن انتظار ندارند پالایشگاه‌های کوچک چین به‌صورت گسترده تعطیل شوند. آنها می‌توانند با نفت جایگزین و کاهش ظرفیت تا حدی دوام بیاورند و یک تحلیلگر انتظار دارد بهره‌برداری تا پایان سال نزدیک ۵۰ درصد باقی بماند. بنابراین فشار فعلی به معنی قطع کامل تقاضای چین، پایان همه راه‌های دورزدن تحریم یا فروپاشی فوری درآمدهای رژیم نیست.

نتیجه؛ نبرد نفتی به مرحله فرسایش ساختاری رسیده است

از منظر راهبردی، استمرار این وضعیت می‌تواند دست جمهوری اسلامی را در تأمین مالی برنامه موشکی، دستگاه امنیتی و شبکه‌های نیابتی تنگ‌تر کند، به‌ویژه اگر ردیابی محموله‌ها و اجرای تحریم‌ها هم‌زمان تشدید شود. در مقابل، جایگزینی نفت از منابع دیگر برای چین هزینه دارد اما ناممکن نیست. پرسش کلیدی ماه‌های آینده این است که آیا تهران قادر خواهد بود خریداران را با تخفیف و مسیرهای تازه بازگرداند، یا فشار نظامی و مالی واشینگتن مزیت فروش نفت تحریمی را به‌طور ماندگار تضعیف خواهد کرد. این یک مسیر احتمالی تشدید فشار است، نه شاهدی قطعی از تصمیم گرفته‌شده برای عملیات نظامی جدید.

منابع: گزارش رویترز، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶؛ پیشینه تحریم پالایشگاه‌های چینی، رویترز.

مرتضی اسماعیل‌پور