رهبران ایالات متحده، روسیه و چین قرار است روز پنجشنبه در کلانشهر فناوری شنژن دیدار کنند؛ رویدادی که همه طرفها آن را «تاریخی» خواندهاند. از موضوعات مطرح برای گفتوگو، کاهش ذخایر هستهای جهان است. اما کارشناسان هشدار میدهند هرچند خود دیدار تحول مثبتی است، دستاورد بزرگ همچنان بعید به نظر میرسد.
انتظارها از این گردهمایی در هفته گذشته بالا رفت، بهویژه در روسیه که این رویداد رنگوبوی «یالتای دوم» گرفته است؛ اشاره به کنفرانس ۱۹۴۵ که جهان پس از جنگ جهانی دوم را بازچید. از سوی آمریکا، دولت ترامپ بسیاری از ناظران را شگفتزده کرد که در شنژن برای گفتوگو درباره کاهش سلاحهای هستهای فشار میآورد. آخرین پیمان کنترل تسلیحات راهبردی میان روسیه و آمریکا، «استارت نو»، در ماه فوریه منقضی شد و دو قدرت بزرگ هستهای برای نخستین بار از سال ۱۹۷۲ بدون محدودیت عددی بر زرادخانههای اتمی ماندهاند.
چین هرگز طرف هیچ پیمان تسلیحات راهبردی از این نوع نبوده است. برآورد میشود پکن سومین زرادخانه بزرگ هستهای جهان را با چندصد کلاهک دارد، هرچند تحلیلگران معتقدند در سالهای اخیر بهطور چشمگیر در حال افزایش آن بوده است. آمریکا و روسیه هر یک حدود ۴ هزار سلاح هستهای دارند.
همین نابرابری عددی دلیل خشم پیشین چین از ایده گفتوگوی راهبردی سهجانبهای است که ترامپ در آستانه دیدار تبلیغش کرده است. پکن اصل دیدار را تأیید کرده، اما رسماً نگفته گفتوگوی تسلیحات راهبردی در دستور کار است. مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، گفت: «سه رئیسجمهور تبادل نظر عمیقی درباره پاسداری از صلح جهانی و ممکنکردن ثبات راهبردی در روابط قدرتهای بزرگ خواهند داشت.» این جمله از نامبردن صریح از آنچه آمریکا خواسته، پرهیز میکند.
اولیویا ویلز، سخنگوی کاخ سفید، جمعه گذشته به خبرنگاران گفت: «رئیسجمهور روشن کرده که در کنار موضوعات دیگر، درباره کاهش سلاحهای هستهای در جهان گفتوگو خواهد کرد. رئیسجمهور ترامپ معتقد است این اشاعه بسیار خطرناک است.»
نیکیتا دگتیارف، هماهنگکننده پژوهشی شبکه هستهای باز در وین، گفت: «انتظارات زیادی ندارم، اما خوشحالم که این اتفاق میافتد. دیدار در سطح رهبران چیزی دیگر از گفتوگوی جاری پنج قدرت هستهای و قالبهای موجود است.» او محتملترین خروجی هستهای را تکرار گزاره مشهور ریگان و گورباچف دانست که «جنگ هستهای قابل بردن نیست و هرگز نباید رخ دهد» و گفت توافق بنیادین بعید است، چون مقامهای ردهپایین وقت کافی برای تدوین جزئیاتی که رهبران بتوانند امضا کنند نداشتهاند؛ پیمانهای بزرگ کنترل تسلیحات معمولاً سالها کار دقیق در سطح کارشناسی میطلبند.
هدر ویلیامز، مدیر پروژه مسائل هستهای در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، نیز گفت: «اگر خروجیای درباره مسائل هستهای از دیدار سهجانبه بیرون بیاید، احتمالاً بیشتر بیانیهای سیاسی خواهد بود تا توافق کنترل تسلیحات قابل راستیآزمایی و محدودکننده.»
یک موضوع غافلگیرکننده احتمالی، هوش مصنوعی در سلاحهای هستهای است. هوش مصنوعی در فرماندهی و کنترل هستهای به موضوعی امیدبخشتر بدل شده و میتواند نقطه توافقی باشد که برای هر سه طرف پذیرفتنیتر از تعهد به کاهش عددی یا سازوکارهای راستیآزمایی است. گزارشها حاکی است تیمهای کارشناسی درباره هوش مصنوعی در سامانههای تسلیحاتی حیاتی گفتوگو کردهاند و دستور کار به سمت زمینه مشترک احتمالی، بهویژه نقش هوش مصنوعی در فرماندهی و کنترل هستهای، در حرکت است. در نوامبر ۲۰۲۴، بایدن و شی بر اهمیت تصمیمگیری انسانی در فرماندهی و کنترل هستهای تأکید کردند، اما روسیه تاکنون در برابر چنین زبانی مقاومت کرده است.
بخش زیادی به تمایل پکن برای ورود به گفتوگوی راهبردی بستگی دارد؛ پکن نشان داده تا وقتی در شمار کلاهکها عقب است، اشتیاق چندانی به این بحث ندارد. دگتیارف گفت چین میزبان است و احتمالاً رویداد و دستور کار را بهدقت صحنهگردانی میکند. مخرج مشترک هر سه رهبر، بیشتر تبلیغات خوب است تا سند الزامآور. او در جمعبندی گفت مقایسه با «یالتای دوم» اغراقآمیز است: «مقیاس لحظه تاریخی بهسادگی متفاوت است.»
توضیح: انقضای «استارت نو» در فوریه، سقف عددی جنگافزارهای راهبردی دو زرادخانه بزرگ جهان را پس از بیش از نیم قرن برداشت. چین، که هرگز وارد هیچ پیمان محدودیت تسلیحاتی نشده، در حالی زرادخانهاش را گسترش میدهد که در شنژن برای نخستین بار سه رهبر هستهای جهان دور یک میز مینشینند.
تحلیل: برای واشینگتن، شنژن دو پیام همزمان دارد: ترامپ میخواهد خود را معمار کاهش تسلیحات نشان دهد، اما واقعیت میدانی این است که هیچ سقفی بر زرادخانه روسیه نیست و چین با سرعت در حال ساختن است. تا وقتی پکن حاضر به شفافیت و محدودیت نشود، خروجی این دیدار در بهترین حالت بیانیهای نمادین است. درس این صحنه برای منطقه ما روشن است: قدرتهای بزرگ فقط با قدرتی که روی زمین و دریا نشان داده شود، سر میز جدی مینشینند؛ همان فشاری که امروز در هرمز بر رژیم اعمال میشود.
منبع: دیفنس نیوز
