یک سال پیش، لیو جون استاد ممتاز دانشگاه هاروارد بود و تازه به عضویت آکادمی ملی علوم، برجستهترین نهاد علمی آمریکا، انتخاب شده بود.
امروز او در پکن زندگی میکند و ریاست دانشکده تازهتأسیس آمار دانشگاه تسینگهوا، دانشگاه محل تحصیل شی جینپینگ، رهبر چین، را بر عهده دارد. کارش مرزهای دانشی را پیش میبرد که برای هوش مصنوعی و پژوهش سرطان حیاتی است و او دنبال بازگرداندن افراد بیشتری مثل خودش است: متولد چین، تحصیلکرده بهترین نهادهای آمریکا و مشتاق بازگشت به خانه.
لیو، شهروند ۶۱ ساله آمریکایی، در دفترش در تسینگهوا میگوید: «برای جذب نیرو، طبیعتاً اول به چینیها فکر میکنیم.»
هدفهای او شامل نابغههای ریاضی و علوم است که در آمریکا به شهرت رسیدهاند اما میخواهند به والدین سالخوردهشان نزدیکتر باشند — یا به لبه برنده بخش فناوری چین که روزبهروز قدرتمندتر میشود.
دههها بهترین و باهوشترینهای چین راهی آمریکا میشدند، جایی که آزادی بیشتری برای دنبالکردن رؤیاهایشان داشتند و پژوهششان سهم بزرگی در پیشتازی علمی و فناوری آمریکا داشت. اما اکنون افراد بیشتری به این نتیجه میرسند که چین آیندهای خوب، یا حتی بهتر، پیش رویشان میگذارد. در بازگشت، آموختههایشان از دانشگاهها و استارتاپهای آمریکا را با خود میبرند و به پیشبرد جاهطلبیهای اصلیترین رقیب ژئوپلیتیک آمریکا کمک میکنند.
دهها دانشمند برجسته چینی در سالهای اخیر آمریکا را ترک کردهاند، از جمله چند استاد هاروارد و دیگرانی که سمتهای مهمی در دانشگاههای ییل، کالیفرنیا در لسآنجلس و شیکاگو داشتند. بر اساس دادههای مقدماتی پژوهشگران دانشگاههای پرینستون و هاروارد، میان سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶، ۶۶۸ دانشمند چینیتبار در کرسیهای استادی یا مسیر استادی، وابستگی خود به نهادهای آمریکایی را برای رفتن به کشورهای دیگر، از جمله چین، رها کردهاند.
بسیاری از بازگشتگان میگویند دلایلشان شخصی است، نه سیاسی. پکن مشوقهای مالی، عنوانهای پرآوازه و منابع انجام پژوهش دلخواه را پیشنهاد داده است. در آمریکا، در مقابل، بسیاری از دانشمندان و مهندسان چینی از احساس ناخوشایند فزاینده میگویند: وزارت دادگستری در دولت نخست ترامپ بررسی پیوندهای دانشگاهی دانشمندان با چین را آغاز کرد و مقامهای مهاجرتی ماندن اتباع چینی را سختتر کردند و بهتازگی بودجه فدرال برخی برنامههای دانشگاهی نیز کاهش یافته است.
آمریکا هنوز مزیتهای بسیاری دارد: مجموعهای از بهترین دانشگاههای جهان، بیشترین شمار برندگان نوبل و بازارهای سرمایه عمیقتر. بنیاد ملی علوم سال گذشته دریافت که ۸۳ درصد از فارغالتحصیلان چینی دکترای علوم و مهندسی در آمریکا پنج سال پس از فارغالتحصیلی هنوز در این کشور بودند و برآوردها شمار استادان چینیتبار کرسیدار در رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات آمریکا را حدود ۲۲ هزار نفر میدانند.
اما رونق چنددههای چین به پکن امکان داده دانشگاههایش را بهتر تأمین مالی کند؛ اکنون پنج دانشگاه چینی در میان ۵۰ دانشگاه برتر جهان قرار دارند و تسینگهوا در رتبه ششم، بالاتر از ییل، کلمبیا و پرینستون ایستاده است.
مارگارت لوییس، استاد حقوق دانشگاه سیتن هال که روابط آمریکا و چین را مطالعه میکند، میگوید: «بسیاری رفتهاند، اما بسیاری بیشتر در حال فکرکردن به رفتناند و تعداد بیشتری تصمیم میگیرند اصلاً نیایند. افزودن این روندها به اختلالهای دولت ترامپ در پژوهش علمی، ضربهای سخت به رقابتپذیری ایالات متحده است.»
لیو در سال ۱۹۶۵ در پردیس تسینگهوا به دنیا آمد، در دانشگاه پکن ریاضی خواند، در سال ۱۹۸۵ با ویزای دولتی راهی آمریکا شد، دکترایش را در دانشگاه شیکاگو گرفت و در سال ۲۰۰۰ به کرسی استادی هاروارد رسید. پژوهش او در یادگیری ماشین، جایزه ریاست کمیته رؤسای انجمنهای آماری را برایش آورد که بسیاری آن را بالاترین افتخار این رشته میدانند.
تسینگهوا از سال ۲۰۱۴ برای کشاندن او به پکن تلاش میکرد. پس از مرگ پدرش در سال ۲۰۲۳ و سفر خانواده به پکن، لیو تصمیم گرفت؛ تسینگهوا پیشنهادش را بالاتر برده و او را نخستین رئیس دانشکده تازه آمار و علم داده کرده بود. او اندکی پیش از پیروزی دوباره ترامپ در انتخابات ۲۰۲۴ تصمیمش را گرفت، هرچند میگوید بازگشت ترامپ به قدرت درستبودن تصمیمش را برایش ثابت کرد.
از زمان نقل مکان به تسینگهوا، لیو ناچار شده پروژههای پژوهشی مشترک با همکاران هارواردش را لغو کند. او میگوید: «اگر همکارانم در هاروارد مرا همنویسنده داشته باشند، ممکن است برایشان دردسر شود. این جور پژوهش قبلاً کاملاً باز بود.»
اکنون در چین، لیو بر پروژههایی از جمله بهکارگیری فناوری ویرایش ژن برای شناخت بهتر بافتهای سرطانی نظارت میکند و از تعهد پکن به پیشبرد هوش مصنوعی و نقشی که آمارشناسان میتوانند در آن داشته باشند، تحت تأثیر قرار گرفته است. روابطش با آمریکا همچنان محکم است: پسر بزرگش دانشجوی دکترا در استنفورد است، خانواده هنوز خانهای در ماساچوست دارند و او استاد بازنشسته افتخاری هاروارد باقی مانده است.
با این حال مشتاق است استعدادهای برتر بیشتری را به چین بکشاند و نسل بعد را همانجا آموزش دهد. او میگوید: «اگر بفهمید آمریکا از نظر تحصیلات عمومی چقدر جلو بود — تقریباً صد سال جلوتر — حالا تقریباً بیست سال جلوتر است. چین دارد میرسد.»
توضیح: دانشگاه تسینگهوا معتبرترین دانشگاه فنی چین و محل تحصیل شی جینپینگ است و پکن سالهاست با برنامههای جذب استعداد، دانشمندان چینیتبار شاغل در غرب را با حقوق، عنوان و بودجه پژوهشی به بازگشت تشویق میکند. آمار و علم داده از زیرساختهای اصلی هوش مصنوعیاند و به همین دلیل رقابت بر سر این استعدادها بخشی از رقابت راهبردی آمریکا و چین محسوب میشود.
تحلیل: پکن جنگ استعداد را با همان صبری میبرد که جنگ تراشه را میجنگد: دانشگاههای باز آمریکا برایش نیروی انسانی در سطح جهانی تربیت میکنند و بعد همان نیروها با دانش آمریکایی به خانه برمیگردند تا روی هوش مصنوعی و فناوریهای دومنظوره کار کنند. هر استادی که میرود، فقط یک کرسی خالی نیست؛ انتقال مستقیم سرمایه فکری به رقیب اصلی است. واشنگتن اگر میخواهد پیشتازی علمیاش را نگه دارد، باید همزمان دو کار کند: درها را به روی جاسوسی علمی ببندد و آمریکا را برای بهترین ذهنهای جهان همچنان خواستنیترین مقصد نگه دارد.
