Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

دیپلماسی منطقه‌ای و خطر جنگ دوباره با جمهوری اسلامی

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

لید: هم‌زمان با افزایش تبادل حملات میان جمهوری اسلامی و نیروهای آمریکایی در منطقه، گزارش تازه آسوشیتدپرس نشان می‌دهد دولت‌های منطقه، پاکستان و ترکیه تماس‌های فشرده‌ای با واشینگتن آغاز کرده‌اند تا از ورود بحران به مرحله جنگ گسترده جلوگیری کنند. اهمیت این تحرک دیپلماتیک دقیقاً در زمانی است که به گفته منابع منطقه‌ای، اسرائیل خواهان حفظ گزینه حمله به تأسیسات هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی است و چند جبهه نظامی به‌طور هم‌زمان فعال شده‌اند.

گزارش چه می‌گوید و چه چیزی هنوز قطعی نیست؟

آسوشیتدپرس در گزارشی منتشرشده در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ به نقل از چهار مقام منطقه‌ای که اجازه بیان علنی جزئیات را نداشتند، نوشت مقام‌های دولتی و امنیتی کشورهای حاشیه خلیج فارس، پاکستان و ترکیه، از جمله از راه تماس با مقام‌های ارشد آمریکا، برای جلوگیری از گسترش جنگ فعال شده‌اند. این منابع گفته‌اند یکی از دلایل نگرانی، فشار بنیامین نتانیاهو برای ازسرگیری عملیات مشترک یا فراهم‌شدن امکان عملیات اسرائیل علیه ظرفیت‌های هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی است. این روایت مبتنی بر منابع مطلع ناشناس است و نباید به معنای تأیید رسمی یک تصمیم قطعی برای آغاز حمله تلقی شود.

طبق همین گزارش، مقام‌های منطقه‌ای از سفر رومان گافمن، رئیس موساد، به آمریکا و دیدارهای او با مقام‌های آمریکایی نگران بوده‌اند؛ آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام منطقه‌ای از دیدار او با جان رتکلیف، رئیس سیا، و استیو ویتکاف خبر داده است. این ادعا نشان‌دهنده نگرانی دولت‌های منطقه از اثرگذاری رایزنی‌های اسرائیل بر تصمیم واشینگتن است، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که کاخ سفید زمان یا دامنه حمله بعدی را تصویب کرده است.

میدان جنگ چگونه بر دیپلماسی فشار می‌آورد؟

بستر این رایزنی‌ها صرفاً ادعا یا گمانه‌زنی نیست. بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، پس از حمله آمریکا به محل پرتاب موشک سپاه در جزیره قشم در ۱۷ نوامبر، جمهوری اسلامی حملاتی را متوجه تأسیسات مرتبط با آمریکا در کویت و بحرین کرد. رویترز نیز حمله جنگنده‌های آمریکایی به یک موضع پرتاب موشک در قشم را به نقل از یک مقام نظامی آمریکا گزارش کرده بود. درباره پیامد هر یک از حملات باید روایت طرف‌های درگیر و ارزیابی مستقل را از یکدیگر جدا نگه داشت؛ از جمله کویت اعلام کرده است شماری از پهپادها را رهگیری کرده و بلافاصله گزارشی از خسارت منتشر نکرده است.

در چنین وضعیتی، صرف تداوم درگیری‌های محدود نمی‌تواند ضمانت دهد که بحران محدود باقی خواهد ماند. هر عملیات تلافی‌جویانه، تعداد بازیگران درگیر و نقاط تماس نظامی را افزایش می‌دهد. افزون بر این، حضور سامانه‌های دفاع هوایی، شناورهای تجاری و پایگاه‌های نظامی در منطقه متراکم خلیج فارس امکان خطای محاسباتی را بالا می‌برد. افزایش تهدید علیه عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز نیز فشار اقتصادی و امنیتی مستقلی بر دولت‌های منطقه وارد می‌کند.

نگرانی از زیرساخت‌ها، نه صرفاً از تغییر موازنه نظامی

مقام‌های مورد استناد آسوشیتدپرس نگران‌اند که دور جدید حملات، علاوه بر پایگاه‌های آمریکا، تأسیسات نفتی، نیروگاه‌ها، آب‌شیرین‌کن‌ها، کابل‌های زیردریایی ارتباطی و مسیرهای دریایی را نیز در معرض خطر بگذارد. این نگرانی با منطق جغرافیایی منطقه پیوند دارد: بسیاری از اقتصادهای حاشیه خلیج فارس به تداوم صادرات انرژی، آب‌شیرین‌کن‌ها و اتصال دیجیتال بین‌المللی متکی‌اند. از کار افتادن یکی از این حلقه‌ها می‌تواند فراتر از زیان نظامی، به بحران اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.

درباره مسیر باب‌المندب نیز نگرانی از امکان گسترش اقدام‌های حوثی‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی مطرح شده است. این جبهه با تنگه هرمز یکسان نیست؛ اما ناامن‌شدن هم‌زمان دو گذرگاه، هزینه تجارت و بیمه حمل‌ونقل را در گستره وسیع‌تری افزایش می‌دهد. پیوند عملیاتی قطعی میان هر حمله و دستور مستقیم تهران، به ارزیابی مستقل نیاز دارد؛ با این حال روابط سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی با حوثی‌ها از عوامل مهم ارزیابی خطر منطقه‌ای است.

تحلیل راهبردی: بازدارندگی شکننده یا مقدمه تشدید؟

از منظر تحلیل راهبردی، دو روند ظاهراً متضاد در یک زمان در حال پیشروی‌اند: دیپلماسی اضطراری کشورهای منطقه برای جلوگیری از جنگ و افزایش هزینه نظامیِ ادامه وضعیت موجود. این دو روند متناقض نیستند؛ برعکس، تلاش برای مهار بحران معمولاً زمانی سرعت می‌گیرد که احتمال خروج آن از کنترل جدی‌تر شده است. بنابراین تلاش دیپلماتیک را نباید به‌اشتباه نشانه آرام‌شدن میدان جنگ دانست.

واشینگتن ممکن است محاصره اقتصادی و قدرت نظامی مستقر را ابزار کسب امتیاز بداند و هنوز به این جمع‌بندی نرسیده باشد که عملیات گسترده ضرورتی فوری دارد. در مقابل، ساختار فرماندهی جمهوری اسلامی می‌تواند حملات محدود علیه منافع آمریکا یا مسیرهای حمل‌ونقل را راهی برای افزایش هزینه محاصره تلقی کند. مشکل این است که آنچه یک طرف «فشار کنترل‌شده» می‌نامد، ممکن است از نظر طرف دیگر عبور از آستانه تحمل باشد. شلیک یا اصابت در محل حساس، تلفات غیرمنتظره، یا تهدید مستقیم زیرساخت حیاتی می‌تواند محاسبه سیاسی را در زمانی بسیار کوتاه تغییر دهد.

افزایش ریسک جنگ را باید بر اساس مجموعه نشانه‌ها سنجید: استمرار حملات متقابل، آرایش نیروهای آمریکا، همکاری امنیتی آمریکا و اسرائیل، تشدید محاصره و محدودشدن مسیرهای مذاکره. هیچ‌یک از این موارد به‌تنهایی حکم قطعی آغاز جنگ فراگیر نیست، ولی تجمع آن‌ها می‌تواند حاشیه امن تصمیم‌گیری را کوچک کند. این ارزیابی، تحلیل مستقل است و نه ادعای اینکه منابع خبری زمان حمله را اعلام کرده‌اند.

منافع مردم ایران با محاسبات حاکمیت یکی نیست

مهم است میان مردم ایران و دستگاه تصمیم‌گیری جمهوری اسلامی تمایز روشن وجود داشته باشد. هزینه‌های تحریم، تهدید زیرساخت‌های حیاتی و جنگ احتمالی، بر زندگی شهروندانی نیز تحمیل می‌شود که در تعیین راهبرد منطقه‌ای حاکمیت نقشی ندارند. در نتیجه، سنجش نتیجه هر دور بحران تنها با شمار حملات یا موشک‌ها ممکن نیست؛ باید به اثر آن بر امنیت غیرنظامیان، اقتصاد و امکان آینده‌ای باثبات‌تر برای ایران نیز توجه کرد.

جمع‌بندی

گزارش آسوشیتدپرس تصویر مهمی از وضع منطقه ارائه می‌دهد: برخی متحدان آمریکا برای جلوگیری از جنگ تلاش می‌کنند، هم‌زمان برخوردهای نظامی ادامه یافته و گزینه اقدام بزرگ‌تر از بحث‌های امنیتی کنار نرفته است. در این مرحله، نتیجه قطعی درباره تصمیم ترامپ در دست نیست؛ اما تداوم حملات، فشار محاصره و ترس از آسیب زیرساختی نشان می‌دهد خطر تشدید را نمی‌توان با استناد به مذاکره‌های پشت پرده کم‌اهمیت جلوه داد. آینده بحران به این بستگی دارد که آیا طرف‌ها می‌توانند از چرخه حمله و واکنش خارج شوند یا در همان چرخه به آستانه‌ای برگشت‌ناپذیر برسند.

منابع: آسوشیتدپرس، گزارش تحقیقاتی درباره رایزنی متحدان آمریکا، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، گزارش حمله آمریکا به قشم، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶؛ رویترز، ارزیابی گزینه‌های ترامپ، ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶.

مطالب مرتبط: شش گزینه نظامی آمریکا علیه جمهوری اسلامی؛ دیدار سه‌جانبه سنتکام، موساد و ارتش اسرائیل.

مرتضی اسماعیل‌پور