Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

نظامی

روایت خلبانان B-2 از حمله به فردو؛ جزئیات تازه عملیات چکش نیمه‌شب

مرتضی اسماعیل‌پور
بمب‌افکن رادارگریز B-2 Spirit بر فراز ابرها، عکس نیروی هوایی آمریکا

متن کامل

مجله تخصصی Air & Space Forces Magazine روز ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶ در گزارشی اختصاصی، برای نخستین‌بار روایت مستقیم شماری از خلبانان بمب‌افکن‌های رادارگریز B-2 از عملیات «چکش نیمه‌شب» را منتشر کرد؛ عملیاتی که در ژوئن ۲۰۲۵ تأسیسات هسته‌ای فردو و نطنز جمهوری اسلامی را هدف قرار داد. این روایت نشان می‌دهد حمله آمریکا صرفاً یک تصمیم ناگهانی نبود، بلکه محصول سال‌ها شناسایی، طراحی تسلیحات، تمرین و هماهنگی نظامی بود.

لحظه‌ای که خلبانان به آسمان تهران رسیدند

در آغاز گزارش، دو خلبان آمریکایی پس از حدود ۱۸ ساعت پرواز، در حال بررسی ابزارهای کابین و زمان دقیق اجرای مأموریت بودند که یکی از آنان با مشاهده شهر در تاریکی متوجه نزدیکی به تهران شد. لحظاتی بعد درهای محفظه تسلیحات باز شد و دو بمب ۳۰ هزار پوندی سنگرشکن از بمب‌افکن جدا شدند. خدمه پس از رهاسازی، مسیر خود را تغییر دادند و به انتظار نتیجه اصابت ماندند؛ انفجاری که بنا بر روایت آنان، منظره کوهستانی اطراف هدف را برای لحظاتی روشن کرد.

این توصیف از آن جهت اهمیت دارد که برای نخستین بار تجربه خلبانانی را ثبت می‌کند که مستقیماً عملیات علیه تأسیسات زیرزمینی فردو را اجرا کردند. نام واقعی آنان بنا بر ملاحظات امنیتی در گزارش منتشر نشده و خبرنگاران از نام‌های مستعار استفاده کرده‌اند.

۱۵ سال برنامه‌ریزی برای هدف قراردادن فردو

بر اساس این گزارش، برنامه‌ریزی برای مقابله با تأسیسات زیرزمینی فردو به حدود سال ۲۰۰۹ بازمی‌گردد؛ زمانی که تحلیلگران اطلاعاتی آمریکا فعالیت ساختمانی غیرمعمولی را در منطقه‌ای کوهستانی شناسایی کردند. در سال‌های بعد، مجموعه‌ای از کارشناسان اطلاعاتی، طراحان تسلیحاتی و متخصصان نظامی، ساختار مجموعه، تجهیزات پشتیبانی، مسیرهای دسترسی و شیوه اثرگذاری مهمات سنگرشکن را بررسی کردند.

حاصل این تلاش طولانی، تکامل بمب سنگرشکن GBU-57 موسوم به Massive Ordnance Penetrator بود؛ مهماتی که برای مقابله با اهداف بسیار مستحکم و مدفون در اعماق زمین طراحی شده است. به نوشته این مجله، نسخه به‌کاررفته در عملیات نهایی تفاوت قابل‌توجهی با نمونه‌های آزمایشی اولیه داشت.

هفت بمب‌افکن، ۱۴ بمب و حدود ۱۲۵ هواپیما

در مأموریت اصلی، هفت بمب‌افکن B-2 از پایگاه هوایی وایتمن در ایالت میزوری برخاستند. چهارده خلبان، از یگان‌های ۵۰۹ و ۱۳۱، در عملیات رفت‌وبرگشتی حدود ۳۷ساعته شرکت داشتند. شش بمب‌افکن برای حمله به فردو و یک فروند برای نطنز تعیین شده بود. در مجموع، ۱۴ بمب سنگرشکن به کار رفت و موشک‌های کروز تاماهاوکِ شلیک‌شده از زیردریایی نیز تأسیسات اصفهان را هدف قرار دادند.

شبکه گسترده پشتیبانی شامل جنگنده‌های F-22، F-35 و F-16، هواپیماهای A-10، هواپیماهای ارتباطی و ده‌ها سوخت‌رسان KC-135 و KC-46 بود. برآورد ارائه‌شده در گزارش از حضور حدود ۱۲۵ هواپیما در کل عملیات حکایت دارد. این ارقام نشان می‌دهد که موفقیت یک حمله دوربرد به پشتیبانی پیچیده اطلاعاتی، سوخت‌رسانی و هماهنگی میان چندین یگان وابسته بود.

نقش عملیات اسرائیل در تضعیف پدافند جمهوری اسلامی

بخش مهم گزارش به تغییر وضعیت میدان نبرد پس از آغاز عملیات «شیر برخاسته» اسرائیل در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ اختصاص دارد. به گفته یکی از خلبانان ارشد B-2، حملات جنگنده‌های اسرائیلی بسیاری از تهدیدهای پدافندی را که برنامه‌ریزان آمریکایی از ماه‌ها قبل برای مقابله با آن‌ها آماده می‌شدند، کاهش داد. در نتیجه، طرح عملیاتی آمریکا با وضعیت تازه میدان نبرد تطبیق داده شد.

این نکته از منظر راهبردی اهمیت ویژه‌ای دارد: حملات اسرائیل و آمریکا، هرچند مأموریت‌ها و فرماندهی متفاوتی داشتند، در میدان عملیاتی بر یکدیگر اثر گذاشتند. کاهش توان دفاع هوایی جمهوری اسلامی به نیروهای آمریکایی امکان داد مأموریتی بسیار پرخطر را در محیطی با تهدیدهای کمتر اجرا کنند.

تغییرات دقیقه نودی و عملیات فریب

گزارش می‌گوید طرح عملیات حتی در ساعت‌های منتهی به اجرا تغییر می‌کرد. یکی از مسائل تازه، تلاش جمهوری اسلامی برای پوشاندن بخش‌هایی از تأسیسات فردو با بتن بود؛ اقدامی که برنامه‌ریزان آمریکایی را مجبور کرد توالی و هدف‌گذاری مراحل حمله را بازتنظیم کنند.

در همین حال، برای حفظ غافلگیری، تعدادی دیگر از بمب‌افکن‌ها به سمت غرب پرواز کردند و توجه ناظران و رسانه‌ها را جلب کردند؛ در حالی که گروه اصلی مسیر دیگری را برای ورود به منطقه طی می‌کرد. خلبانان نیز به دلیل محرمانگی مأموریت، جزئیات سفر خود را حتی به خانواده‌هایشان نگفته بودند.

گزارش خلبانان از سکوت پدافند و خروج از منطقه

مطابق روایت منتشرشده، بمب‌افکن‌های اصلی در زمان‌بندی مشخص مهمات خود را رها کردند. بررسی‌های پس از مأموریت، به گفته منابع مصاحبه‌شونده، نشان داد که پدافند جمهوری اسلامی هیچ شلیکی به سوی بمب‌افکن‌های B-2 انجام نداده است. با این حال، خلبانان در مرحله خروج از حریم هوایی همچنان نگران شناسایی و هدف قرارگرفتن بودند و هشدارهای دریافتی را دنبال می‌کردند.

پس از خروج، خلبانان به مسیر طولانی بازگشت ادامه دادند. بسیاری از آنان زمانی از اعلام عمومی عملیات توسط دونالد ترامپ مطلع شدند که هنوز در آسمان و در حال سوخت‌گیری بودند. آن‌ها پس از بازگشت به میزوری، هم با خانواده‌هایشان دیدار کردند و هم در جلسات ارزیابی محرمانه شرکت کردند.

پیام راهبردی افشاگری تازه

گزارش امروز علاوه بر شرح تجربه انسانی خلبانان، سه نکته مهم نظامی را برجسته می‌کند. نخست، توانایی آمریکا در اجرای حمله بسیار دوربرد با تکیه بر بمب‌افکن رادارگریز و شبکه عظیم سوخت‌رسانی؛ دوم، اهمیت تضعیف دفاع هوایی پیش از ورود سامانه‌های راهبردی به منطقه هدف؛ و سوم، توانایی تغییر سریع برنامه عملیاتی در برابر اقدامات دفاعی طرف مقابل.

در عین حال، میزان نهایی آسیب وارده به کل برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی همچنان موضوع ارزیابی و اختلاف‌نظر است. این مجله از خسارت سنگین به ظرفیت غنی‌سازی سخن می‌گوید، اما تصریح می‌کند که اندازه دقیق آن کاملاً روشن نیست. بنابراین باید میان روایت عملیاتی خلبانان، ارزیابی خسارات و پیش‌بینی تحولات آینده تفاوت گذاشت.

از منظر بازدارندگی، انتشار این جزئیات در نوامبر ۲۰۲۶ یادآور این واقعیت است که واشنگتن برای عملیات علیه اهداف بسیار مستحکم، صرفاً به تهدیدهای سیاسی متکی نیست و در گذشته برای چنین مأموریتی ظرفیت عملیاتی گسترده‌ای سازمان‌دهی کرده است. البته این سابقه به‌تنهایی نشان‌دهنده تصمیم برای حمله تازه یا زمان وقوع آن نیست؛ بلکه بیانگر قابلیت اثبات‌شده‌ای است که می‌تواند بر محاسبات راهبردی جمهوری اسلامی اثر بگذارد.

منبع: Chris Gordon و Tobias Naegele، «‘Holy S, , That’s Tehran!’: B-2 Pilots Tell the Story of Operation Midnight Hammer»، مجله Air & Space Forces Magazine، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶. این نوشته بازنویسی و تحلیل فارسی بر پایه گزارش اصلی است.

مرتضی اسماعیل‌پور