Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

روسیه، اروپا و ناتو

روسیه چگونه جمهوری اسلامی را برای تشدید بعدی آماده می‌کند

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

این هفته خوش‌بینی محتاطانه‌ای درباره کاهش تنش در جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی پدید آمده است. میانجی‌های قطری و پاکستانی تلاش‌هایشان برای بستن توافقی میان طرف‌های درگیر را تشدید کرده‌اند؛ پس از آن‌که انباشت عظیم نظامی در منطقه ترس از مرحله جنبشی تازه درگیری را بالا برد.

عوامل گوناگونی در تصمیم دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای خودداری از حمله‌های تازه در حال حاضر نقش داشته‌اند. یکی از آن‌ها قطعاً توان جمهوری اسلامی برای دیدن حمله پیش از وقوع و تلافی دقیق است؛ توانی که احتمالاً اشتراک اطلاعات جغرافیایی و سیگنالی درجه نظامی روسیه ممکنش کرده است.

پروژه‌ای پژوهشی به مدت هشت ماه مسیر ماهواره‌های جاسوسی روسیه را دنبال کرده و دست‌کم ۲۰ فضاپیمای روسی از سری کاسموس ـ ۲۶۰۰ را شناسایی کرده که ۱۸ تای آن‌ها قابل ردیابی‌اند. این گروه تازه‌ترین و مانورپذیرترین ماهواره‌های شناسایی نظامی روسیه را شامل می‌شود؛ ماهواره‌هایی که می‌توانند شناسایی نقشه‌برداری نظامی از تأسیسات و زمین، تصویربرداری نوری، مشاهده راداری و جمع‌آوری اطلاعات سیگنالی، از جمله انتشارهای راداری و فعالیت ارتباطات نظامی، انجام دهند.

ماهواره‌های دنبال‌شده منطقه‌ای از سوریه، لبنان و اسرائیل تا اردن، عربستان سعودی، شبه‌جزیره عربستان، عراق و جمهوری اسلامی، از جمله باب‌المندب و تنگه هرمز، را پوشش می‌دهند. آن‌ها تقریباً هر ۹۵ دقیقه زمین را دور می‌زنند و بسته به هندسه دید، روزانه حدود سه تا چهار عبور مرتبط منطقه‌ای دارند.

پژوهشگر این پروژه مشاهده کرده که ماهواره‌های مانورپذیر منتخب جابه‌جا شدند تا مستقیم یا تقریباً مستقیم بر فراز اهداف نظامی و زیرساختی منطقه عبور کنند. کل صورت فلکی ماهواره‌ها جابه‌جا نشد، فقط فضاپیماهای مشخص؛ کاری که زمان‌بندی و کیفیت پوشش بر فراز اهداف مرتبط را بهبود می‌بخشد.

این ماهواره‌های روسی را می‌شد دید که پیش از زده‌شدن اهداف از فرازشان عبور می‌کنند و سپس دوباره پس از زده‌شدن، احتمالاً برای ارزیابی خسارت. همان الگو بارها پیش و پس از حمله‌های جمهوری اسلامی تکرار شد.

نتیجه‌گیری نویسنده این است که با توجه به دقتی که جمهوری اسلامی توانست اهداف نظامی و غیرنظامی آمریکا و خلیج فارس را بزند، روسیه اطلاعات جغرافیایی لازم برای انجام آن حمله‌ها را در اختیار ارتش جمهوری اسلامی قرار داده است.

مشکل آمریکا این است که چنین توان اطلاعاتی را می‌توان نه فقط برای انتخاب هدف، بلکه برای زیر نظر گرفتن انباشت نظامی نیز به کار برد. وقتی هواپیماهای آمریکایی جابه‌جا می‌شوند، نیروهای دریایی بازتوزیع می‌شوند و زیرساخت نظامی در منطقه تقویت می‌شود، ماهواره‌های روسی می‌توانند تصویر روشنی از این حرکت‌ها و شدت ارتباطات نظامی ارائه دهند؛ از جمله این‌که ارتباطات از کجا می‌آیند، کی فعالیت افزایش می‌یابد و الگو چگونه تغییر می‌کند.

ممکن است برخی ماهواره‌های جاسوسی بتوانند به ارتباطات نظامی نیز گوش دهند، هرچند بعید است بتوانند هر پیامی را رهگیری کنند.

اطلاعات جمع‌آوری‌شده می‌تواند به اطلاعات جمهوری اسلامی داده شود تا به رهبرانش کمک کند نیروهاشان را حفاظت کنند، سامانه فرماندهی‌شان را فعال نگه دارند و پاسخشان را پیش از آغاز نبرد آماده کنند. بنابراین دسترسی جمهوری اسلامی به داده‌های ماهواره‌ای روسیه تلاش‌های آمریکا برای ترکیب آمادگی تهاجمی با حفاظت در برابر تلافی را پیچیده می‌کند.

دسترسی روسیه همچنین به جمهوری اسلامی توان هشدار زودهنگام برای حمله‌هایی از خارج منطقه می‌دهد. در جریان عملیات «چکش نیمه‌شب» در ژوئن ۲۰۲۵، بمب‌افکن‌های بی ـ ۲ از خاک آمریکا پرواز کردند تا تأسیسات هسته‌ای جمهوری اسلامی را بزنند. تهران می‌داند حمله دیگری از این دست به تأسیسات عمیقاً دفن‌شده ممکن است رخ دهد و می‌تواند از توان ماهواره‌ای روسیه برای زیر نظر گرفتن نشانه‌های زودهنگام آن استفاده کند.

نویسنده می‌گوید فراتر از آمادگی برای دریافت حمله، دسترسی به اطلاعات ماهواره‌ای روسیه احتمالاً نقشی مرکزی در آماده‌سازی تلافی در منطقه ایفا می‌کند. به هشدار رهبران جمهوری اسلامی، خطر به پالایشگاه‌ها، پایانه‌های صادراتی، کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن و نیروگاه‌ها گسترش می‌یابد.

مسکو با ارائه چنین توان اطلاعات فضایی به جمهوری اسلامی اهرم چشمگیری حفظ می‌کند: می‌تواند با کنترل دسترسی اطلاعاتی، تهران را تقویت یا مهار کند، بدون آن‌که مستقیماً وارد درگیری شود.

تمایل روسیه به اشتراک داده‌های ماهواره‌ای ناگزیر بر عملیات آینده آمریکا اثر خواهد گذاشت. ارتش آمریکا اکنون باید فرض کند حرکت‌های عمده نیرو، انباشت‌های نظامی و فعالیت الکترونیک می‌تواند مشاهده و به‌سرعت به دشمن منتقل شود. این موضوع غافلگیری عملیاتی را کاهش می‌دهد و پراکندگی بیشتر، کنترل انتشار و جابه‌جایی سریع را می‌طلبد.

پیامدها فراتر از این جنگ نیز می‌رود. ماه گذشته یک ماهواره روسی سری کاسموس به یک ماهواره تجاری فنلاندی نزدیک شد؛ احتمالاً تمرینی برای حمله. این حادثه نشان می‌دهد درگیری روی زمین می‌تواند به فضا گسترش یابد و زیرساخت ماهواره‌ای غیرنظامی و نظامی را مختل کند.

توضیح: سری کاسموس نام عمومی ماهواره‌های نظامی روسیه از دوران شوروی است و مسکو شماره‌های این سری را برای پنهان‌کردن مأموریت واقعی فضاپیماها به کار می‌برد. اشتراک اطلاعات ماهواره‌ای میان روسیه و جمهوری اسلامی بخشی از تعمیق همکاری نظامی دو کشور از زمان جنگ اوکراین است؛ مسکو در ازای پهپادها و موشک‌هایی که از تهران گرفت، فناوری و اطلاعات در اختیار رژیم گذاشته است. این مطلب تحلیلی است و ادعاهای آن ارزیابی نویسنده آن است.

تحلیل: ارزش واقعی این گزارش در اعترافی است که در دلش نهفته: جمهوری اسلامی بدون چشم قرضی مسکو، نه می‌تواند دقیق بزند و نه حمله را پیش‌بینی کند. اما همان اهرم، زنجیر هم هست؛ مسکو هر وقت بخواهد می‌تواند شیر اطلاعات را ببندد و تهران را کور رها کند. برای واشنتن درس عملیاتی روشن است — پراکندگی، سکوت الکترونیک و فریب — و درس راهبردی روشن‌تر: جنگ با رژیم دیگر فقط جنگ با تهران نیست، جنگ با شبکه‌ای است که مسکو و پکن هم در آن نشسته‌اند و پاسخش باید در همان مقیاس طراحی شود.

منبع: الجزیره