Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

پیشروی حوثی‌ها در یمن و سایه‌اش بر اقتصاد جهان

مرتضی اسماعیل‌پور

متن کامل

شورشیان حوثی مورد حمایت جمهوری اسلامی که در سال ۲۰۱۴ بخش بزرگی از یمن را تصرف کردند، اکنون ارتش دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی را وادار کرده‌اند از ساحل دریای سرخ عقب‌نشینی کند تا از پایتخت موقتش، عدن، دفاع کند.

پیشروی آن‌ها برای دولت مشروع و به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن، حامیان سعودی‌اش و به تبع آن، برای بخش بزرگی از باقی جهان، نشانه بدی است.

یمن در گوشه جنوب غربی شبه‌جزیره عربستان قرار دارد و دو ساحل دارد: یکی رو به اقیانوس هند که بندر تجاری زمانی پررونق عدن بر آن نشسته و دیگری رو به دریای سرخ و مهم‌تر از همه، گلوگاه باریک در خروجی جنوبی آن آبراه — تنگه باب‌المندب.

هر که آن تنگه را کنترل کند می‌تواند هر یا همه ترافیک دریایی عبوری از مدیترانه و دریای سرخ به اقیانوس هند را تهدید کند. در زمان‌های عادی، این مسیر حدود ۱۲ درصد تجارت جهانی را تشکیل می‌دهد و روزانه میان ۷۰ تا ۱۵۰ کشتی از آن عبور می‌کند.

اما دیگر نه. حوثی‌ها می‌گویند تهدیدی برای ترافیک دریایی نیستند، اما اکنون با عربستان سعودی در جنگ‌اند و همین فرستادن نفت‌کش‌های سعودی از کنار ساحل تحت کنترل شورشیان را به‌شدت خطرناک می‌کند.

وقتی آمریکا و اسرائیل در فوریه جنگ با جمهوری اسلامی را آغاز کردند، تهران با خفه‌کردن بخش بزرگی از تجارت نفت خروجی از خلیج فارس از مسیر گلوگاه باریک دیگری — تنگه هرمز — پاسخ داد. این کار قیمت نفت را به‌شدت بالا برد، تورم را تقویت کرد و به اقتصادهای همه‌جا آسیب زد.

سعودی‌ها نقشه دوم داشتند: به‌جای صادرکردن نفت از کنار ساحل خطرناک جمهوری اسلامی، آن را از مسیر خط لوله شرق ـ غرب از روی زمین به پایانه صادراتی ینبع در دریای سرخ پمپاژ کردند. این کار مدتی جواب داد. اما در ژوئیه آتش‌بس سرد میان عربستان و حوثی‌ها فروپاشید، آن خط لوله با پهپاد زده شد و شورشیان شروع به شلیک موشک و پهپاد به اهدافی در سراسر عربستان کردند.

در خشکی، حوثی‌ها ابتکار عمل را به دست گرفتند و در امتداد ساحل دریای سرخ پیشروی برق‌آسا کردند و ارتش یمن را به عقب‌نشینی شتابان فرستادند. یک ضدحمله کوتاه به نظر می‌رسد شکست خورده و اکنون گزارش شده حوثی‌ها کنترل کامل تنگه باب‌المندب و جزایر نزدیک ساحل را در دست دارند.

نیکلاس هاپتن، سفیر پیشین بریتانیا در یمن و جمهوری اسلامی و مدیرکل کنونی انجمن خاورمیانه مستقر در بریتانیا، می‌گوید: «تصمیم دولت مشروع یمن برای اولویت‌دادن به دفاع نظامی از عدن به بهای عقب‌نشینی از مناطق دیگر نشان می‌دهد جنگ برای دولت یمن مورد حمایت عربستان خوب پیش نمی‌رود و باقی جهان باید نگران باشد.»

او هشدار می‌دهد اگر بندر عدن — شهری با حدود یک میلیون و ۲۵۰ هزار نفر جمعیت — به دست حوثی‌ها بیفتد، «بی‌تردید تشدید بیشتر بحران منطقه‌ای و شکنندگی بیشتر اقتصاد جهانی را که جنگ آمریکا و جمهوری اسلامی کاتالیزورش بوده رقم خواهد زد.»

اما محمد الباشا، بنیان‌گذار یمنی ـ آمریکایی شرکت مشاوره ریسک «گزارش باشا» در آمریکا، باور دارد حوثی‌ها برای تصرف شهر به‌شدت مستحکم عدن تقلا خواهند کرد. او گفت: «هر تلاشی برای تصرف شهری پرجمعیت مانند عدن هزینه انسانی چشمگیری خواهد داشت. پیشروی در دشت‌های ساحلی هموار نیز نیروهای حوثی را در معرض قدرت هوایی قرار می‌دهد. فعلاً به نظر می‌رسد حوثی‌ها دنبال تسلیم مذاکره‌شده‌اند و امیدوارند از درگیری و شکاف میان جناح‌های جنوبی برای رسیدن به هدف‌هایشان بدون حمله شهری پرهزینه بهره‌برداری کنند.»

ممکن است جنگ یمن به بن‌بستی کمتر دراماتیک اما عمیقاً نامرضی بینجامد؛ وضعیتی که در آن ارقام تلفات فروکش می‌کند اما کشور میان مناطق تحت کنترل حوثی‌ها — متحدان شیعه جمهوری اسلامی — و نیروهای پراکنده و اغلب کم‌انگیزه ارتش یمن مورد حمایت عربستان تقسیم باقی می‌ماند.

سرهنگ ایان اسمایلز، وابسته دفاعی پیشین بریتانیا در یمن، هشدار داد پیشروی اخیر حوثی‌ها می‌تواند جهش قیمت نفت را رقم بزند، همان‌طور که وقتی در سپتامبر تنگه باب‌المندب را تصرف کردند رخ داد. او همچنین هشدار می‌دهد این موضوع می‌تواند بر امنیت بسیار فراتر از مرزهای یمن اثر دومینویی داشته باشد: «حوثی‌ها با گسترش کنترلشان بر خط ساحلی غربی، تواناییشان برای قاچاق تسلیحات و مهمات از جمهوری اسلامی، شاخ آفریقا و جاهای دیگر را افزایش خواهند داد و تهدیدهای بیشتری برای منطقه ایجاد خواهند کرد. این کنترل هم به جمهوری اسلامی و هم به حوثی‌ها امکان خواهد داد نفوذشان را در شرق آفریقا و فراتر از آن گسترش دهند.»

توضیح: حوثی‌ها جنبش مسلح زیدی شمال یمن‌اند که از سال ۲۰۱۴ صنعا را در دست دارند و جمهوری اسلامی تسلیحات، آموزش و پشتیبانی اطلاعاتی در اختیارشان می‌گذارد. تنگه باب‌المندب میان یمن و جیبوتی، دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند وصل می‌کند و مسیر اصلی کشتی‌هایی است که از کانال سوئز می‌گذرند؛ بسته‌شدن هم‌زمان هرمز و باب‌المندب یعنی هر دو خروجی انرژی و تجارت منطقه در دست تهران و نیابتی‌هایش قرار می‌گیرد.

تحلیل: نقشه منطقه را نگاه کنید: هرمز در دست رژیم، باب‌المندب در دست نیابتی‌اش. تهران با دو گلوگاه می‌خواهد به جهان بگوید هر پایانی برای جنگ باید از تهران بگذرد. اما این اهرم‌ها تاریخ مصرف دارند؛ هر ماه محاصره، اقتصاد رژیم را بیشتر می‌خورد و هر حمله حوثی به کشتیرانی، پرونده بستن همیشگی این گلوگاه‌ها به دست آمریکا و متحدانش را قوی‌تر می‌کند. عدن اگر سقوط کند، پاسخ واشنگتن دیگر فقط محاصره نخواهد بود.

منبع: بی‌بی‌سی