Center for Peace and War Studies مرکز مطالعات صلح و جنگ

ایران و خاورمیانه

از هرمز تا خزر؛ «دروازه آهنین» آمریکا علیه مسیرهای بازسازی موشکی سپاه

مرتضی اسماعیل‌پور
تصویر آرشیوی دریاسالار براد کوپر، فرمانده سنتکام، هنگام پیاده‌شدن از هواپیمای نظامی در مصر در سپتامبر ۲۰۲۵، عکس نیروی هوایی آمریکا
U.S. Navy Admiral Brad Cooper, U.S. Central Command commander and his wife, Susan Cooper, arrive for BRIGHT STAR 25 at Cairo East Air Base, Egypt, Sept. 8, 2025. The United States is one of over 40 countries participating in BRIGHT STAR 25, a multilateral U.S. Central Command exercise held with the Arab Republic of Egypt across air, land and sea domains that promotes and enhances regional security and cooperation and improves interoperability in irregular warfare against hybrid threat scenarios. (U.S. Air Force photo by Staff Sgt. Kevin Dunkleberger)

متن کامل

لید: هم‌زمان با سخت‌تر شدن اجرای محاصره دریایی آمریکا علیه مبادلات مرتبط با جمهوری اسلامی، فرماندهی مرکزی ایالات متحده مسیرهای زمینی و دریای خزر را نیز وارد کانون فشار امنیتی خود کرده است. کارگروه «دروازه آهنین» که تشکیل آن در ۷ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام شد، قرار است با کمک نهادهای اطلاعاتی، مالی و قضایی آمریکا، شبکه‌های انتقال قطعات نظامی، فناوری‌های دومنظوره و درآمدهای غیرقانونی رژیم را مختل کند. بررسی هم‌زمان این طرح و دستورالعمل تازه ۱۸ نوامبر درباره انتقال محموله میان کشتی‌ها، تصویری از تحول مهم راهبرد واشینگتن به دست می‌دهد: هدف فقط کاهش فروش نفت نیست، بلکه محدود کردن توان جمهوری اسلامی برای بازسازی ظرفیت جنگی در فاصله میان دو دور احتمالی درگیری است.

تأسیس یک مرکز هماهنگی، نه اعلام محاصره نظامی تمام مرزها

بر اساس اطلاعیه رسمی فرماندهی مرکزی آمریکا در ۷ نوامبر، دریاسالار براد کوپر دستور ایجاد کارگروه Iron Gate را صادر کرده است. این گروه حدود ۲۰ نفر نیروی نظامی و غیرنظامی در مقر سنتکام در تمپا دارد و مأموریت اعلام‌شده‌اش، هماهنگی با دیگر سازمان‌های دولت آمریکا برای ممانعت از جابه‌جایی سامانه‌های پیشرفته تسلیحاتی، تجهیزات دومنظوره، کالاهای تحریم‌شده و جریان‌های درآمدی غیرقانونی از مرزهای زمینی و دریای خزر است.

این تفاوت حقوقی و عملیاتی تعیین‌کننده است: در اسناد منتشرشده، ایجاد یک ساختار هماهنگ‌کننده گزارش شده، نه استقرار نیروهای آمریکایی در تمام مرزهای ایران و نه آغاز بازرسی فیزیکی از هر محموله در خاک کشورهای همسایه. بنابراین تعبیر «محاصره کامل زمینی ایران» در حال حاضر فراتر از آن چیزی است که شواهد عمومی تأیید می‌کنند. مأموریت جدید بیشتر از جنس تلفیق اطلاعات، شناسایی شبکه‌های پشتیبان، اعمال محدودیت‌های مالی و همکاری بین‌سازمانی است؛ درباره روش‌های اجرایی دقیق آن هنوز جزئیات عمومی کافی وجود ندارد.

چرا بستن بنادر برای قطع زنجیره تولید موشک کافی نیست؟

جمهوری اسلامی در جنگ، صرفاً با موجودی موشک‌ها و پهپادهای آماده خود نمی‌جنگد. توان ادامه حملات به قطعات الکترونیکی، تجهیزات صنعتی، مواد و ماشین‌آلات، کانال‌های تأمین ارز و شبکه حمل‌ونقل نیز وابسته است. ازاین‌رو ممکن است انهدام یک مرکز تولیدی، بدون قطع شبکه تأمین مواد اولیه و قطعات جایگزین، تنها وقفه‌ای موقت ایجاد کند. از سوی دیگر، جلوگیری از صادرات نفت، به‌تنهایی به معنی توقف واردات مخفیانه تجهیزات نظامی نیست.

تحقیق ۲۹ اکتبر رویترز از شبکه‌ای از هزاران نهاد مرتبط با ساختار تدارکات نظامی جمهوری اسلامی پرده برداشت. این رسانه، با اتکا به اسناد تجاری و حمل‌ونقل، اعلام کرد دست‌کم دو میلیارد دلار تجهیزات، مواد منفجره و خودروهای سنگین از ژانویه ۲۰۲۵ وارد این شبکه شده‌اند. رویترز مسیرهایی مانند انتقال دریایی از روسیه در دریای خزر، حمل زمینی از آسیای مرکزی و باربری هوایی از چین را شناسایی کرد. این برآورد به معنای اثبات نظامی‌بودن تک‌تک اقلام یا رسیدن همه آنها به خط تولید موشک نیست، اما نشان می‌دهد تحریم مالی و محاصره دریایی جنوبی، تنها بخش‌هایی از زنجیره پیچیده تأمین را پوشش می‌دهند.

گزارش اختصاصی فیل استوارت برای رویترز در ۷ نوامبر نیز تأکید دارد که کارگروه جدید در امتداد همین مسئله شکل گرفته است. از نگاه راهبردی، نبرد بر سر موشک‌های جمهوری اسلامی اکنون دو جبهه دارد: جبهه آشکار انهدام پرتابگرها و کارخانه‌ها، و جبهه کم‌سروصداتر محروم‌کردن شبکه تدارکاتی از امکان بازسازی.

دریای خزر؛ منطقه‌ای متفاوت با تنگه هرمز

توجه خاص سنتکام به دریای خزر تصادفی نیست. این پهنه بسته، برخلاف مسیرهای اقیانوسی، در مجاورت روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و ایران قرار دارد و ترتیبات جغرافیایی و سیاسی پیچیده‌تری بر آن حاکم است. ظرفیت واشینگتن برای اعمال مستقیم قدرت نظامی در این منطقه را نمی‌توان با حضور ناوهای آمریکایی در دریای عمان یکسان فرض کرد.

بر همین اساس، ارزش احتمالی «دروازه آهنین» ممکن است بیش از حضور شناور نظامی، در کشف شرکت‌های واسطه، ردیابی پرداخت‌ها و بیمه، فشار بر واسطه‌های حمل‌ونقل و همکاری با دولت‌های ثالث باشد. با این حال هر یک از این اهرم‌ها محدودیت دارد: روابط اقتصادی و امنیتی روسیه با جمهوری اسلامی، حساسیت کشورهای همسایه به حاکمیت ملی و دشواری تشخیص کالاهای دومنظوره از کالاهای کاملاً غیرنظامی، می‌توانند اجرای چنین راهبردی را کند و پرهزینه کنند.

باید میان هدف اعلام‌شده آمریکا و نتیجه محقق‌شده نیز تمایز گذاشت. فعلاً سند علنی مستقلی که نشان دهد این کارگروه مشخصاً چه مقدار از مسیرهای خزر یا گذرگاه‌های زمینی را بسته است، منتشر نشده؛ از این رو هر ادعایی درباره «قطع کامل مسیرهای تدارکاتی» زودهنگام است.

مرحله دوم فشار: انتقال نفت میان کشتی‌ها هم زیر نظارت

هم‌زمان، گسترش دستورالعمل دریایی آمریکا در ۱۸ نوامبر، نشان می‌دهد واشینگتن در پی جلوگیری از تغییر شکل مسیرهای تجاری پس از محاصره است. بنا بر گزارش جاناتان سال در رویترز، سنتکام اعلام کرده کشتی‌هایی که در دریا از شناورهای مشمول محاصره، محموله بارگیری‌شده در بنادر یا سواحل ایران تحویل بگیرند نیز ممکن است ناقض محاصره تلقی شوند؛ حتی اگر خودشان وارد بندری در ایران نشده باشند. متن هشدار درباره توقف، بازرسی، تغییر مسیر یا توقیف احتمالی کشتی‌ها سخن می‌گوید و استفاده از زور را به رعایت حقوق قابل‌اعمال مشروط می‌کند.

این تحول، «دروازه آهنین» را در یک چارچوب بزرگ‌تر قابل فهم می‌سازد. محاصره نفتی درآمد را هدف می‌گیرد؛ کنترل انتقال کشتی‌به‌کشتی راه‌های دورزدن آن را محدود می‌کند؛ و کارگروه زمینی به دنبال شبکه‌هایی می‌رود که می‌توانند تجهیزات و پول را از مسیرهای دیگر جابه‌جا کنند. با این حال تفسیر و مشروعیت حقوقی عملیات محاصره یا توقیف در آب‌های بین‌المللی، از جمله بسته به وضعیت مخاصمه، پرچم کشتی و قواعد حقوق دریاها، موضوعی پیچیده و قابل مناقشه است؛ اعلام یک دستورالعمل آمریکایی به‌تنهایی تمامی این پرسش‌ها را حل نمی‌کند.

سنجش ادعاها: رقم ۲۵ میلیارد دلار به چه معناست؟

سنتکام مدعی شده محاصره دریایی در ماه‌های گذشته مانع صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام جمهوری اسلامی شده است. این عدد یک برآورد اعلام‌شده توسط فرماندهی نظامی آمریکا است، نه گزارش حسابرسی عمومی و مستقل از درآمدی که قطعاً از دست رفته باشد. در عین حال رویترز از نزدیک‌شدن صادرات نفت خام رژیم به رکود طی ماه‌های گذشته خبر داده، اما گزارش کرده برخی محموله‌های گاز مایع و سوخت هواپیما همچنان از کشور خارج شده‌اند. همین تمایز برای ارزیابی اثر واقعی فشار اقتصادی اهمیت دارد.

حتی اگر محرومیت نفتی به کاهش منابع مالی نهادهای نظامی منجر شود، ارتباط آن با کاهش فوری ظرفیت شلیک موشک خطی و خودکار نیست. ذخایر قبلی، قطعات انبارشده، امکان جابه‌جایی منابع بودجه‌ای و شبکه‌های تجاری غیرشفاف می‌توانند آثار فشار را به تعویق بیندازند. در مقابل، استمرار فشار بر تأمین قطعات حساس و ماشین‌آلات می‌تواند به مرور زمان سرعت بازسازی ظرفیت تهاجمی سپاه را کاهش دهد. سنجش این پیامد نیازمند داده‌های مستقل درباره تولید، موجودی، نرخ مصرف مهمات و کارایی تحریم است.

محاسبه راهبردی واشینگتن و امکان دور تازه جنگ

توسعه دو مسیر فشار، نظامی و اقتصادی، در شرایطی رخ می‌دهد که دونالد ترامپ در ۱۹ نوامبر به باراک راوید در آکسیوس گفته است برای تصمیم بعدی درباره جمهوری اسلامی عجله ندارد و پس از آغاز سال نو تصمیم خواهد گرفت. چنین سخنی، تصمیم قطعی برای بمباران در ژانویه نیست؛ همان‌طور که تعویق تصمیم، به معنای کنارگذاشتن گزینه نظامی نیز نیست. روند عملیاتی در خلیج فارس و دریای عمان باید مستقل از اظهارات سیاسی سنجیده شود.

در این مقطع، سه سناریو قابل بررسی است. نخست، تداوم فشار هماهنگ دریایی، مالی و اطلاعاتی بدون یک کارزار هوایی گسترده؛ در این حالت هدف واشینگتن افزایش هزینه مقاومت رژیم و جلوگیری از ترمیم توان رزمی آن است. دوم، تشدید برخوردهای محدود پیرامون کشتی‌ها، پایگاه‌ها یا محموله‌های مشکوک؛ هر برخورد می‌تواند به زنجیره‌ای از پاسخ‌های نظامی و خطای محاسباتی منجر شود. سوم، انتقال فشار فرسایشی به عملیات وسیع‌تر علیه زیرساخت نظامی جمهوری اسلامی در صورت شکست مذاکرات یا وقوع حمله‌ای با تلفات سنگین. اینها سناریوهای تحلیلی هستند، نه اطلاعات تأییدشده درباره تصمیم نهایی کاخ سفید.

چرا برای جمهوری اسلامی موضوع فقط اقتصاد نیست؟

نقطه ضعف ساختاری رژیم در پیوند میان درآمدهای بیرونی، واردات تجهیزات حساس و استمرار قابلیت تهدید نظامی نهفته است. جمهوری اسلامی می‌تواند در برابر محدودیت اقتصادی از ابزارهایی چون فشار بر خطوط کشتیرانی، تهدید کشورهای میزبان نیروهای آمریکایی یا فعال‌کردن شبکه‌های نیابتی استفاده کند؛ اما این واکنش‌ها لزوماً راهی برای بازیابی منابع نظامی از دست‌رفته ایجاد نمی‌کنند و ممکن است دامنه مقابله آمریکا و شرکای منطقه‌ای‌اش را گسترش دهند.

از منظر منافع ملی ایران باید میان جلوگیری از تجهیز ساختار سرکوب و جنگ‌افروزی رژیم، و هزینه‌هایی که هرگونه محاصره فراگیر ممکن است بر معیشت مردم، تجارت مشروع و دسترسی به کالاهای حیاتی تحمیل کند، تفاوت روشن وجود داشته باشد. فشار مؤثر هنگامی هدفمندتر است که زنجیره تدارکات نظامی و شبکه‌های مالی وابسته را نشانه بگیرد و مسیرهای انسانی و غیرنظامی را تا حد امکان مصون نگه دارد.

جمع‌بندی: جنگ بر سر توان بازسازی، پیش از جنگ بعدی

مهم‌ترین پیام «دروازه آهنین» این نیست که آمریکا همه مرزهای ایران را بسته؛ چنین ادعایی هنوز پایه مستند ندارد. پیام راهبردی آن این است که واشینگتن مسئله جنگ با جمهوری اسلامی را از شمار پرتابگرهای آماده به ظرفیت بازسازی، تأمین و تأمین مالی گسترش داده است. کنار هم قرار گرفتن کارگروه ۷ نوامبر و سخت‌گیری انتقال محموله دریایی در ۱۸ نوامبر، نشانه ملموس تداوم و تکامل فشار است، حتی در حالی که تصمیم درباره حمله گسترده جدید اعلام نشده است.

جمهوری اسلامی در صورت ادامه اتکا به شبکه‌های پنهان و تهدید نظامی برای حفظ قدرت چانه‌زنی، با خطر فرسایش تدریجی زیرساخت بازتولید قدرت و در عین حال افزایش احتمال برخوردهای ناخواسته مواجه می‌شود. سرنوشت این راهبرد را نه نام پرطمطراق عملیات، بلکه میزان اختلال واقعی در زنجیره تأمین، رفتار شرکای خارجی رژیم و تصمیم سیاسی واشینگتن در ماه‌های پیش رو تعیین خواهد کرد.

منابع و پیوندهای مرتبط

مطالب مرتبط در مرکز مطالعات صلح و جنگ: شبکه پنج‌هزار نهاد پنهان تدارکاتی، اسناد هزینه پنهان محاصره نفتی، تحول دفاع موشکی آمریکا.

تصویر شاخص: عکس آرشیوی دریاسالار براد کوپر در رزمایش «ستاره درخشان ۲۵» در مصر، ۸ سپتامبر ۲۰۲۵؛ عکس نیروی هوایی آمریکا، گروهبان کوین دانکلبرگر. تصویر مربوط به عملیات «دروازه آهنین» نیست.

مرتضی اسماعیل‌پور